Շումերաբաբելական
Համաշխարհային պատմության մեջ իր ուրույն տեղն ունի Միջագետքյան քաղաքակրթությունը, որի հիմնադիրներն են համարվում շումերները:
19-րդ դարից եվրոպական երկրները սկսեցին պեղել Եգիպտոսի, Պաղեստինի և Միջագետքի հնավայրերը, այդ թվում՝ Բաբելոնն ու Ասորեստանի հին բնակավայրերը։ Պատճառը մեկն էր՝ Աստվածաշնչի, առավելապես՝ Հին Կտակարանի պատումները փաստարկելը։ Պարզվեց, որ Հին Կտակարանը կազմողները նշանակալիորեն ազդվել են հնագույն շումերա-բաբելոնյան ավանդույթներից, երբեմն էլ փոխառել են ընդհանրապես առասպելներն ու զրույցները։
Պատմական ակնարկ
Շումերաաքքադաբելոնյան դիցաբանություն
Այժմ անդրադառնանք ամենահայտնի աստվություններին: Առաջինը նշված են շումերական անունները, երկրորդը՝ աքքադական:
1. Ան ( Անու — Անում — նշանակում է երկինք )
3. Էնկի ( Էա) , (Հայա)
5. Ուտու(օրվա տեր) (Շամաշ)
6. Նինհուրսագ
7. Նաննա(ր) (Սին)
Այլ աստվածներ
Դումուզի (շում.՝ «Ճշմարիտ որդի»)
Էրեշկիգալ
Շումերական ստորերկրյա աշխարհի աստվածուհին էր, որը հայտնի էր որպես Կուր կամ Իրկալա։ Նա Ինաննայի ավագ քույրն էր՝ ավելի ուշ առասպելում նրա ամուսինը Ներգալ (պատերազմի, հիվանդությունների և մահվան աստված) աստվածն էր, իսկ Անդրաշխարհի դռնապանը Նետի աստվածն էր:
Աշուր
Ի սկզբանե Աշուր քաղաքի հովանավոր աստվածը։ Աշուրի կերպարի էվոլյուցիան նման է Մարդուկի էվոլյուցիային՝ նրա մեջ կար Միջագետքի հեղինակավոր աստվածությունների գծերը։ Էնումա Էլիշ (թարգմ. Երբ Վերևում, աշխարհաստեղծման բաբելոնյան առասպել) էպոսի ասորական տարբերակում Մարդուկի անունը փոխարինվել է Աշուր անունով։ Այս աստծո պաշտամունքը հատուկ գաղափարական նշանակություն ուներ՝ Ասորեստանի թագավորը համարվում էր Աշուրի քահանայապետը։ Ասորեստանի կործանումից հետո Աշուրի պաշտամունքը որոշ ժամանակ շարունակեց պահպանվել, աղբյուրներում տեղաբնակների «աշուրիզմի» հիշատակումները հանդիպում են Ք.ա. III դարում:
Մարդուկ (աքքադերեն), Ամարուտու (շում.)
Անունը նշանակում է արևի որդի կամ արևի ցուլ: Ի սկզբանե Բաբելոնի հովանավոր աստվածը, կրտսեր աստվածներից (դինգներից) մեկը՝ Ք.ա. 2-րդ հազարամյակի սկզբին Բաբելոնի վերելքով պայմանավորված՝ Մարդուկի նշանակությունը նույնպես մեծանում է։ Էվոլյուցիայի արդյունքում նրա կերպարը կլանում է այլ հեղինակավոր պաշտամունքներ, առաջին հերթին՝ Էլիլի, Էայի, Շամաշի և այլն։ Աղբյուրներում նա նկարագրվում է որպես «աստվածների տիրակալ» (պանթեոնի ղեկավար), տիեզերական կազմակերպիչ, աստվածային մարտիկ, պտղաբերության համար պատասխանատու հերոս, «մարդկային ցեղի հայր», իմաստության, բժշկության, կախարդական արվեստի աստված, մշակույթի հովանավոր, ոռոգման, խաղաղության և բարգավաճման պարգևող. շատ վաղ աստվածությունների։ Նորբաբելոնյան ժամանակներում այս աստծո պաշտամունքը հասավ իր գագաթնակետին՝ պանթեոնում նրան հավասար կերպարներ չկային, նա ընկալվում էր որպես Տիեզերքի տիրակալ։ Միևնույն ժամանակ, այլ պաշտամունքների աստիճանական ձուլումը հանգեցրեց Մարդուկի կերպարի միաստված մեկնաբանության փորձերին, ըստ որոնց մյուս բոլոր աստվածները նրա հիպոստոսներն էին։
Թիամաթ
Աղի ջրերի, սկզբնական օվկիանոս-քաոսի իգական անձնավորում, որից ծնունդ է առել ամեն ինչ (այդ թվում են աստվածները)։ Ըստ կոսմոգոնիկ Էնումա Էլիշի էպոսի՝ Թիամաթը խառնել է իր ջրերը Աբզուի հետ՝ դրանով իսկ սկիզբ դնելով աշխարհին։ Ենթադրաբար, Թիամաթը պատկերվել է որպես վիշապ կամ հիդրա՝ յոթ գլխով, Էնումա Էլիշի տեքստում նա հիշատակվում է որպես կին: Թիամաթը ոչ թէ աստված է, այլ բնական տարր:
Աշխարհաստեղծման և մարդաստեղծման առասպելներ
Ըստ շումերական լեգենդների՝ աստվածները կավից են ստեղծել մարդկությունը։ Մարդկանց նպատակը աստվածներին ծառայելն էր։ Մարդկության (և շումերների, առանձին) նախնիների տունը կոչվում է Դիլմուն — երանելի երկիր հարավում, ծովից այն կողմ, որտեղ մահ հիվանդություն և ծերություն, որտեղ նույնիսկ կենդանիները չեն հարձակվում միմյանց վրա:
Ջրհեղեղի մասին առասպելներ
Մեծ ջրհեղեղի մասին առաջին հայտնի պատումը, որը հայտնի է որպես «Էրիդուի ծագումը», գրվել է շումերների կողմից մ.թ.ա. մոտ 2300 թվականին, ավելի ուշ վերապատմվել է Ատրա-հասիսի (աքքադական տարբերակ), Գիլգամեշի էպոսում և Ծննդոց գրքում:
Ըստ էպոսի, այն բանից հետո, երբ տիեզերքը ստեղծվեց նախնական ծովից և աստվածները ծնունդ առան, նրանք կավից ձևավորեցին մարդուն՝ հողը մշակելու, հոտերի մասին հոգ տանելու և աստվածների պաշտամունքը հավերժացնելու համար: Շուտով մարդիկ քաղաքներ կառուցեցին, և երկրի վրա հաստատվեց թագավորությունը: Սակայն, չգիտես ինչու, աստվածները որոշում են ջրհեղեղով ոչնչացնել մարդկությանը։ Էնկին, որը համաձայն չէր որոշման հետ, բացահայտում է այն Շուրուպակի էնսի Զիուսուդրայի ( նշ. է «Երկար օրերի կյանքը»,Գիլգամեշում կոչվում է Ուտնապիշտիմ- Ուտա- նափիշտիմ, նշ. է կյանքի օր)՝ մի մարդու, որը հայտնի էր իր խոնարհությամբ և հնազանդությամբ։ Էնկին հրամայում է նրան տապան կառուցել և փրկել բոլոր «արարածներին զույգերով»:
Գիլգամեշ էպոսը
«Էպոսի» գլխավոր հերոսներն են հզոր ռազմիկ, Ուրուկի արքա կիսաստված Գիլգամեշը (նախնական ձևով՝ Բիլգա-մեշ, թարգմ. նախահայրը հերոս է կամ բարեկամ-հերոս) և Էնկիդուն (թարգմ. լավ տեղերի տեր)՝ վայրի, մազոտ մարդ, որին Արուրու աստվածուհին ստեղծել էր կավից։ Աստվածուհին ստեղծել էր Էնկիդուին` ի պատասխան Ուրուկի բնակիչների խնդրանքին, ովքեր դժգոհ էին իրենց տիրակալ Գիլգամեշից, որին մեղադրում էին սահմաններ չճանաչող վայրագությունների մեջ, նա հոգնեցնում էր իր շինարարությունների ժամանակ մարկանց տանջելով, ձանձրացնող խաղերով և նորապսակ կանանց հետ առաջին գիշերը կենակցելով։ Էնկիդուն պետք է դիմակայեր Գիլգամեշին, և հնարավոր է, հաղթեր նրան։
Էնկիդուն քաղաքակիրթ կյանքին ծանոթ չէ, ապրում է վայրի կենդանիների շրջապատում, և չի էլ ենթադրում, թե ինչի համար է ստեղծված։ Դրա հետ մեկտեղ Գիլգամեշը երազներ է տեսնում, որ իրեն վիճակված է ընկերոջ հանդիպել: Չհասկանալով դրանց իմաստը, նա խնդրում է իր մորը՝ Նինսունին, մեկնաբանել այդ երազները:
Մի անգամ Ուրուկ տեղեկություն է հասնում այն մասին, որ տափաստանում հայտնվել է ինչ-որ հզոր մարդ, որը չի թողնում որս անել՝ պաշտպանելով կենդանիներին։ Գիլգամեշը որոշում է նրա մոտ ուղարկել անառակ կնոջ` Իշտարի քրմուհի Շամհատին, համարելով, որ դա կստիպի կենդանիներին լքել Էնկիդուին։ Նա հասնում է իր նպատակին, Էնկիդուն գայթակղվում է, յոթ գիշեր կենակցում է Շամհատի հետ, որը նրան քաղաքակրության հետ է ծանոթացնում, որից հետո անառակ կինը նրան իր հետ հովիվների ճամբար, որտեղ նա առաջին անգամ համտեսում հաց և գինի։ Հովիվների ճամբարում նա գիշերային պահնորդ է նշանակվում և անցորդից իմանալով, թե ինչպես է Գիլգամեշը վարվում նորահարսների հետ, զայրանում է և ուղևորվում է Ուրուկ:
Քաղաքում Էնկիդուն հանդիպում է Գիլգամեշին և նրա դիմացն առնում։ Նրանց միջև մենամարտ է տեղի ունենում։ Էնկիդուն ընդունում է Գիլգամեշի առավելությունը, ինչից հետո նրանք դառնում են ընկերներ և երկուսով սկսում սխրագործություններ կատարել, որպեսզի փառք վաստակեն։ Քաղաքի երեցները Գիլգամեշին խորհուրդներ են տալիս նրա ճանապարհորդության համար։ Գիլգամեշը այցելում է իր մորը՝ Նինսունին, ով փնտրում է արևի աստված Շամաշի աջակցությունն ու պաշտպանությունը նրանց արկածների համար։ Նինսունը Էնկիդուին որդեգրում է, իսկ Գիլգամեշը Ուրուկի կառավարման հրահանգներ է թողնում նրա բացակայության դեպքում։
Նրանք որոշում են սպանել Մայրիների անտառի պահապան կիսաստվածային հրեշ Հումբաբային։ Երբ նրանք մտնում են անտառ, Հումբաբան հայհոյում և սպառնում է նրանց։ Նա մեղադրում է Էնկիդուին դավաճանության մեջ և երդվում է սպանել Գիլգամեշին և կերակրել նրա մարմինը թռչուններին։ Գիլգամեշը վախենում է, բայց Էնկիդուի մի քանի խրախուսական խոսքերից հետո ճակատամարտը սկսվում է: Սարերը ցնցվում են, երկինքը մթնոում է։ Շամաշ աստվածը 13 քամի է ուղարկում Հումբաբային կապելու համար, և նա գերվում է։ Հումբաբան աղաչում է իրեն կյանք ողորմել, և Գիլգամեշը խղճում է նրան: Հումբաբան առաջարկում է Գիլգամեշին անտառի թագավոր դարձնել, ծառերը կտրել նրա փոխարեն և լինել նրա ստրուկը։ Էնկիդուն, սակայն, պնդում է, որ Գիլգամեշը պետք է սպանի Հումբաբային՝ իր համբավը հավերժ հաստատելու համար։ Հումբաբան անիծում է նրանց երկուսին, և Գիլգամեշը նրան սպանում է՝ պարանոցին հարվածելով, ինչպես նաև սպանում է նրա յոթ որդիներին: Երկու հերոսները կտրում են բազմաթիվ մայրիներ, ներառյալ մի հսկա ծառ, որով Էնկիդուն նախատեսում է ձևավորել Էնլիլի տաճարի դարպասը: Նրանք լաստ են կառուցում և Եփրատի երկայնքով տուն են վերադառնում:
Հետո Գիլգամեշը մերժում է Իշտար աստվածուհու սիրահետումները՝ հաշվի առնելով նախորդ սիրեցյալների հանդեպ նրա վատ վերաբերմունքը, ի մասնավորի՝ Դումուզիի նկատմամբ: Իշտարը խնդրում է իր հորը՝ Անուին, ուղարկել Երկնային ցուլին՝ վրեժ լուծելու համար։ Երբ Անուն մերժում է նրա բողոքները, Իշտարը սպառնում է հարություն տալ մեռելներին, որոնք «թվով կգերազանցեն ողջերին» և «կուլ կտան նրանց»։ Անուն նշում է, որ եթե իրեն տա դրախտի ցուլը, Ուրուկին 7 տարվա սով կսպառնա։ Իշտարը ցուլի դիմաց նրան 7 տարվա պաշար է տրամադրում։ Իշտարը դրախտի ցուլին տանում է դեպի Ուրուկ, և նա համատարած ավերածություններ է առաջացնում: Նա իջեցնում է Եփրատ գետի մակարդակը և չորացնում ճահիճները։ Նա բացում է հսկայական փոսեր, որոնք կուլ են տալիս 300 մարդու: Առանց որևէ աստվածային օգնության՝ Էնկիդուն և Գիլգամեշը սպանում են ցլին և նրա սիրտը նվիրում Շամաշին: Երբ Իշտարը բղավում է, Էնկիդուն նետում է ցլի հետնամասերից մեկը։ Ուրուկ քաղաքը տոնում է հաղթանակը, բայց Էնկիդուն չարագուշակ երազ է տեսնում իր ապագա անհաջողության մասին:
Էնկիդուի երազում աստվածները որոշում են, որ հերոսներից մեկը պետք է մահանա, քանի որ նրանք սպանել են Հումբաբային և Երկնային ցուլին։ Չնայած Շամաշի բողոքներին՝ Էնկիդուին մահապատժի են ենթարկում։ Երկրորդ երազում, սակայն, նա տեսնում է, որ իրեն գերի են տանում Անդրաշխարհ՝ «փոշու և խավարի տուն», որի բնակիչները կավ են ուտում և թռչունների փետուրներ են հագնում: 12 օր Էնկիդուի ինքնազգացողությունը վատ է լինում: Ի վերջո, ողբալուց հետո, որ չի կարողացել հերոսական մահանալ մարտում, նա մահանում է։Գիլգամեշը կառչում է Էնկիդուի մարմնից և չի ուզում հավատալ, որ նա մահացել է, մինչև դիակի քթից թրթուր է ընկնում։
Գիլգամեշը ողբում է Էնկիդուի մահը, կոչ է անում լեռներին, անտառներին, դաշտերին, գետերին, վայրի կենդանիներին և ողջ Ուրուկին սգալու իր ընկերոջ համար: Հիշելով իրենց համատեղ արկածները՝ Գիլգամեշը վշտից պոկոտում է մազերը և պատռում է հագուստը։ Նա պատվիրում է թաղման արձան քանդակել և իր գանձարանից գերեզմանային նվերներ է տրամադրում, որպեսզի Էնկիդուն բարենպաստ ընդունելություն ունենա մահացածների թագավորությունում:
Գիլգամեշն առաջին անգամ հասկանում է, որ մահկանացու է, և գիտակցում, որ մահը բոլոր մարդկանց ճակատագիրն է։ Նա թափառում է անմշակ վայրերում, առանց հագուստի և ողբում է ընկերոջ մահը: Ապա որոշում է գնալ Ուտնափիշտիմի մոտ և իմանալ անմահության գաղտնիքը: Հաղթելով գիշերով հանդիպած առյուծներին՝ նա դրանցից իր համար հագուստներ է պատրաստում և ուղևորվում: Հասնում է աշխարհի ծայրը՝ Մաշու լեռան երկու գագաթներին: Մութ թունելով, որը հսկում էին երկու հրեշ կարիճներ, նա անցնում է Արևի ուղով 12 «կրկնակի ժամ», հասցնում է ավարտել ճանապարհը մինչև Արևը կհասնի իրեն։ Նա հասնում է աստվածների այգի, դրախտ, որը լի էր ոսկեպատ ծառերով:
Գիլգամեշը հանդիպում է ձուկ-կին Շիդուրիին, որը նրա փնթի արտաքինի պատճառով կարծում է, թե Գիլգամեշը մարդասպան կամ գող է։ Գիլգամեշը պատմում է նրան իր ճանապարհորդության նպատակի մասին։ Նա փորձում է հետ պահել նրան այդ փնտրտուքներից, բայց նրան ուղարկում է լաստավար Ուրշանաբի մոտ, որը կօգնի նրան անցնել ծովը և հասնել Ուտնապիշթիմին: Գիլգամեշը ինքնաբուխ զայրույթից ոչնչացնում է Ուրշանաբիի քարե հմայիլները։ Գիլգամեշը պատմում է իր պատմությունը, բայց երբ օգնություն է խնդրում, Ուրշանաբին հայտնում է նրան, որ հենց նոր է ոչնչացրել այն առարկաները, որոնք կարող են օգնել նրանց անցնել Մահվան ջրերը, որոնք մահացու են դիպչելիս։ Ուրշանաբին Գիլգամեշին հանձնարարում է կտրել 120 ծառ և դրանցով նավակների համար գերաններ պատրաստել: Երբ նրանք հասնում են այն կղզուն, որտեղ ապրում է Ուտնապիշթիմը, Գիլգամեշը պատմում է իր պատմությունը և նրանից օգնություն խնդրում։ Ուտնապիշթիմը հանդիմանում է նրան՝ հայտարարելով, որ մարդկային ընդհանուր ճակատագրի դեմ պայքարելը զուր է և քչացնում է կյանքի ուրախությունները։ Դրանից հետո Ուտնապիշտիմը պատմում է ջրհեղեղի պատմությունը, ասում է Գիլգամեշին, որ հանուն նրա աստվածների խորհուրդը կրկին չի հավաքվի։ Հետո նա առաջարկում է Գիլգամեշին միջոց գտնել` հաղթահարելու քունը, սակայն պարզվում է, որ դա անիրականանալի է։ Նա այդ ասում է նրա համար, որ ցույց տա, թե մեկը, ով ուզում է մահվանը հաղթել, ունակ չէ անգամ սեփական քունը հաղթահարել:
Լաստավար Ուրշանաբին լողացնում է Գիլգամեշին և թագավորական զգեստներ հագցնում, որ մեկնեն Ուրուկ։ Ուտնապիշտիմի կինը, խղճալով հերոսին, ամուսնուն համոզում է հերոսին հրաժեշտի նվեր տալ։ Գիլգամեշը գիտելիքներ է ստանում հավերժական լիկենու պեսերիտասարդության ծաղկի մասին, որը աճում էր ծովի հատակին։ Գիլգամեշին հաջողվում է գտնել ծաղիկը, սակայն փորձել՝ ոչ։ Երբ նա որոշում է լոգանք ընդունել, օձը գողանում է և ուտում ծաղիկը, փոխում մաշկը և երիտասարդանում։
իլգամեշը լաց է լինում իր ապարդյուն ջանքերի համար, քանի որ նա կորցնում է անմահություն ձեռք բերելու բոլոր հնարավորությունները: Կատարվածից հետո հերոսը վերադառնում է Ուրուկ, որտեղ իր լաստավար Ուրշանաբիին առաջարկում է զբոսնել քաղաքի պարիսպներով, որոնք կառուցվել են իր` Գիլգամեշի կողմից։ Գիլգամեշը ցույց է տալիս պարիսպները և հույս հայտնում, որ սերունդները կհիշեն իր գործերը։
12-րդ երգը, որն ավելի ուշ ծագում ունի և միացվել է էպոսին, շումերական «Գիլգամեշը և ուռենին» պոեմի երկրորդ մասի աքքադերեն բառացի թարգմանությունն է։ Այն պատմում է այն մասին, թե ինչպես Էնկիդուն որոշում է իջնել անդրշիրիմյան աշխարհ, որպեսզի վերադարձնի թմբուկը, բայց դրա հետ մեկտեղ խախտում է կախարդական արգելքները և չի կարողանում վերադառնալ։ Գիլգամեշը աստվածներին է դիմում խնդրանքով, արդյունքում՝ նրան թույլ է տրվում խոսել Էնկիդուի հոգու հետ, որը պատմում է, թե ինչ տխուր է մեռյալների ճակատագիրը։ Տվյալ հատվածը, թեև կապված չէ նախորդ սյուժեի հետ, թույլ է տվել ընդգծել այն միտքը, որ մահվանից հնարավոր չէ խուսափել։