Հավատ և կրոն

Կրոն

Հայերենում, ըստ Հ. Աճառյանի «Արմատական բառարանի», «կրոն» բառն առաջացել է կիր (կրել) արմատից – ոն (օն) մասնիկով ստուգաբանվում է որպես՝ կարգ, կանոն, վարք, օրենք, սովորություն, վարդապետություն, հավատք։ Ըստ «Հայկազյան բառարանի»՝ կրել և պահել կամ կրելի օրենք։ Ղ. Ալիշանի բացատրությամբ՝ կիրք բառից, իբրև «ներքին զգացում»։

Կրոնական հավատի և գերբնականի նկատմամբ ունեցած առանձնահատուկ վերաբերմունքի արդյունքում ձևավորվում է կրոնի կառուցվածքը, որի բաղկացուցիչներն են.

1. Կրոնական պատկերացումները, զգացմունքներն (վախ, սեր, հույս, բարեգթություն) ու փորձառությունը 

2.Կրոնական գիտակցությունը (կրոնական պատկերների ստեղծում, սիմվոլիզմ, դոգմաներ, կրոնական բառապաշարի գործածում և այլն)

3. Կրոնական գործունեություն՝ պաշտամունք, ծես (cultus-հետևել, հարգել),  զոհաբերություն, աղոթք, պահք, խորհուրդներ (sacramenta-գաղտնիք), տոներ ու տոնակատարություններ, ուխտագնացություն (մուսուլմանների մոտ՝ Հաջ), ավանդույթներ։

4.Կրոնական հարաբերություններ, կրոնական կազմակերպություններ (համայնք, եկեղեցի- հունարեն ἐκκλησία, ումմա՝ արաբ.՝أمة‎ — համայնք, ազգ  և այլն) և կրոնական կառույց (մեհյան, տաճար, մզկիթ, եկեղեցի)։

Կրոների դասակարգման հիմնական փուլերը

Գոյություն ունեն կրոնների մի քանի դասակարգումներ, որոնցից ներկայացնում ենք ամենատարածվածները, որոնք կապված են դրանց պատմական զարգացման փուլերից: 

1. Նախապատմական և պատմական կրոններ

Նախապատմական կրոնների ուսումնասիրության դժվարությունը նրանում է, որ այդ շրջանում գոյություն չի ունեցել գրային համակարգ (այդ շրջանում մարդիկ զբաղվում էին հավաքչությամբ, որսորդությամբ), և կրոնական գիտելիքները փոխանցվել են բանավոր կերպով և ծեսերի պահպանման միջոցով: Այդ փուլն ավարտվում է Ք.ծ.ա. մոտ 3-րդ հազարամյակում:

Պատմական կրոնների առաջացումը կապված է հողագործության հիման վրա ստեղծված քաղաքակրթությունների և գրային համակարգի առաջացման հետ: Այդ շրջանը հատկանշվում է  կենտրոնական իշխանության բռնակալությամբ, դասակարգային տարբերություններով և քաղաքային կյանքի զարգացմամբ: Կրոնական կյանքը բնորոշվում է իշխողների աստվածացմամբ (հիշիր Բելի պատմությունը), քրմերի դասում հստակ աստիճանակարգությամբ, մեծ տաճարների կառուցմամբ և ծեսերի ու զոհաբերության համակարգերի համակարգվածությամբ:

2. Պոլիթեիստական (բազմաստվածային) և մոնոթեիստական (միաստվածային, այդ թվում՝ աբրահամյան կրոնները՝ հրեականություն, քրիստոնեություն,իսլամ) կրոններ:

3. Տոհմացեղային (շամանիզմ, մոգություն, տոտեմիզմ, ֆետիշիզմ, անիմիզմ), ազգային (կոնֆուցիականություն, դաոսիզմ, հուդայականություն, հինդուիզմ) և համաշխարհային (բուդդիզմ — ծագում է սանսկրիտերեն բուդդա՝ լուսավորյալ բառից, քրիստոնեություն՝ քրիստոս — հուն.՝ օծյալ, իսլամ — արաբերեն՝ հնազանդություն, խոնարհություն)

4. Այս դասակարգումը առավել տարածվածն է.

1. Կրոնական վաղ հավատլիքներ, տոհմացեղային (շամանիզմ, մոգություն, տոտեմիզմ, ֆետիշիզմ, անիմիզմ)

2. Դիցաբանություն, որի հիմքում pantheism-ն (բնապաշտություն) ու animism-ն (ոգեպաշտություն) են։ Այն հիմք է տալիս politheism-ին՝ բազմաստվածությանը։

3. Միաստվածություն՝ monotheism

4. Կրոններ առանց աստվածների-դաոսականություն, ջայնիզմ, կոնֆուցիականություն, բուդդիզմ։

Կրոնական մոլեռանդություն (ֆանատիզմ)

ֆանատիկ- հուն.՝ φανατισμός, լատ.՝ fanaticus-խելահեղ, մոլեգնած

Կրոնական մոլեռանդության երևույթը տարածվում է հիմնականում երկու մակարդակում՝ կամ թելադրվում է կրոնական առաջնորդի կողմից, կամ էլ դրսևորվում է հետևորդի կամ հետևորդների մոտ, որոնք ունենում են այս կյանքում հանուն իրենց դավանած Աստծո կամ աստվածության հանդեպ սեփական կարևոր առաքելության համոզումը՝ երկու դեպքում էլ որպես հիմնավորում են բերվում սրբազան գրերից մջբերումներ:  

Դա բնավ չի ներառում այն փաստը, որ յուրաքանչյուր կրոն (հատկապես համաշխարհային կրոններում) ձգտում է սեփական ուսմունքի տարածմանը (Օր.՝ Քրիստոնեության մեջ սույն հատվածը՝ Գնացե՛ք, ուրեմն, և աշակերտ դարձրե՛ք բոլոր ազգերին՝ նրանց մկրտելով Հոր և Որդու և Սուրբ Հոգու անունով, կամ Իսլամում՝ Ջիհադը, որը նախնական ձևով նշանակում է ջանք՝ ուղղված իսլամի տարածմանը), այլ դրանց այլ, կամայական իմաստ տալն ու սեփական, հաճախ ազգային կամ պետական շահերին ծառայեցնելն է (Ջիհադը այլ մեկնաբանմամբ հանգեցնում է ռազմական Ջիհադի: Կրոնական մոլեռանդության դրսևորումներ են Սրբազան պատերազմները կամ այլադավանների ոչնչացումը, խոշտանգումները, Սրբազան ինկվիզիցիան): Կրոնական մոլեռանդության ձև է նաև հոգեորսությունը՝ խաբեության միջոցով, զգայական դաշտի վրա ազդեցություն գործելով,օգտվելով սոցիալապես կարիքավոր, հոգեբանական ծանր վիճակից  մարդուն սեփական կրոնական համոզմունքները պարտադրելը կամ ներքաշելն այն կրոնական կազմակերպության մեջ, որին հարում է ինքը:

Կրոնամոլության դրսևորումներ լինում են նաև մարդ-մարդ հարաբերության մեջ, երբ մեկն անպայմանորեն, ամեն գնով փորձում է դիմացինին ապացուցել սեփական կրոնի կամ հավատի ճշմարտացի լինելը՝ զբաղվելով ինքնագովեստով, օգտագործելով բանավոր ահաբեկման մեթոդը, անցում կատարելով դիմացինի անձի քննարկմանը, ընդհուպ կիրառելով ուժ: Այս դեպքում անորոշ է մնում՝ տվյալ անձը մտահոգված է դիմացինի հոգու փրկությամբ, թե սեփական անսխալականության ապացուցմամբ, ավելի ճիշտ՝ համոզմամբ:

Տեղին է մեջբերել ռուս մեջ փիլիսոփա Բերդյաևի խոսքերը.

Ամենամեծ չարագործություններ, բռնություններ և դաժանություններ գործած ֆանատիկները միշտ իրենց  վտանգներով շրջապատված են զգում և միշտ վախի մեջ են: Մարդը միշտ վախից է բռնություն գործում։ Վախի աֆեկտը խորապես կապված է ֆանատիզմի և անհանդուրժողականության հետ…

Հ.Գ. Այստեղ չքննաված ենք թողնում «հեթանոսություն» տերմինն (հաջորդ գլուխներում կքննենք) ու չենք անդրադարձել կրոնների դասակարգման մեջ մի տեսակետի, ըստ որի` մարդկությունը նախ միաստվածյա է եղել, ապա նոր անցում է կատարել բազմաստվածյա կրոնների։