Զրադաշտականություն
Հին Իրանում կրոնական հավատալիքների էությունն ու բնույթը ավելի որոշակի է դառնում Աքեմենյան տիրակալության ժամանակաշրջանում, երբ զրադաշտականությունը կամ Մազդեիզմը (Մազդա աստծու անունից) դառնում է պետական կրոն, իսկ կառուցվածքային առումով իր կատարելությանն է հասնում Սասանյանների շրջանում և որպես պետական կրոն գործում է մինչև Իրանի մուսուլմանացումը, ինչից հետո շատ զրադաշտականներ փախչում են Հնդկաստան և հանդիսանում ժամանակակից ֆարսիների նախահայրերը։Այժմ աշխարհում հաշվվում է 110,000–200,000 զրադաշտական, որոնց մեծամասնությունը բնակվում է Հնդկաստանում (50,000–60,000), Իրանում (15,000–25,000), Հյուսիսային Ամերիկայում (21,000) և Իրաքում։
Հիմնադիրը
Կրոնի հիմնադիրը Զրադաշտն է (հունարեն՝ Զորոաստր, պահլ.՝ Զարդուշտ) : Զրադաշտի գործունեության ժամանակաշրջանի և անձի հետ կապված տեղեկությունները շատ քիչ են ու խիստ հակասական։ Դա է պատճառը, որ նրա գործունեության ժամանակաշրջանը դարից դար է տեղափոխվել ( Ք.ա. X-VII դարեր)։ Առավել հավանական է համարվում VII դարը, ըստ որի՝ Զրադաշտը ծնվել է Ք.ա. 660 թ., մահացել` Ք.ա. 583 թ. Իրանի հյուսիս-արևելքում։ Նրա հայրը` Բյուրասպը, Ատրպատականից էր, մայրը՝ Դուխտան՝ Ռե քաղաքից։ Զրադաշտը իրակա՞ն, թե՞ առասպելական անձնավորություն է։ Միանշանակ պատասխան գոյություն չունի։ Մասնագետների մի մասը հակված է նրան ընդունել որպես իրական անձնավորություն, որը ժամանակի ընթացքում ձեռք է բերել առասպելական գծեր։
Կրոնի անվանումը և էությունը
Զրադաշտականությունը կամ Մազդեականութնունը vahvī- daēnā- māzdayasna- — (Կրոնի զրադաշտական անունը Մազդայասնա է , որը միավորում է Mazda-ն ավեստերեն yasna բառի հետ , որը նշանակում է «պաշտամունք, նվիրվածություն»), պարսկ.`. بهدین, behdin, «Բարի հավատ» Իրանում տարածվել է Ք.ա. VI-V դարերի սահմանագծում՝ Դարեհ I-ի օրոք (մ.թ.ա. 522-486), բայց զրադաշտականությունը կանոնականացվում է Սասանյանների օրոք, երբ ստեղծվում է նրանց սուրբ գիրքը՝ Ավեստան, իսկ կրոնը դառնում է պետական։
Զրադաշտականությունը դուալիստական երկհիմնային) կրոն է` բազմաստվածային հակվածությամբ։
Սուրբ գիրքը
Զրադաշտականության ուսմունքը շարադրված է Ավեստայում (թարգմանաբար` խրատագիրք, փառաբանում), որն իբր թելադրել է անմիջապես Զրադաշտը, գրի են առել աշակերտները։ Իրականում Ավեստան ստեղծվել է դարերի ընթացքում։ Գլխավոր տեքստը ստեղծվել է III-IV դարերում, իսկ մինչ այդ փոխանցվել է բերանից բերան, սերնդից սերունդ։ IV-VI դարերի ընթացքում վերախմբագրվել է, հարստացվել մեկնաբանություններով, որին անվանել են Զենդ: Այդ պատճառով ճիշտ չէ ողջ գիրքն անվանել Զենդ-Ավեստա:
Ավեստայում գլխավոր է համարվում երեք բաժին՝
Յասնա ( խոնարհում, աղոթք) – 72 գլ. հիմներ և աղոթնքներ, միջուկը 17 գաթերն են (երգեր)
Յաշտ – աստվածներին նվիրված աղոթքներ
Վիդեվդատ – պաշտպանական ծեսերի
Ամբողջ Ավեստան 21 հատորներից է բաղկացած (345.700 բառակազմ), բայց պահպանվել է մեկը (83000 բառակազմ)։
Գրման լեզուն հին իրանական լեզուն է, որը նման է Ռիգվեդայի լեզվին և որոշ լեզվաբանների կողմից անվանվել է Ավեստայի լեզու։
Գլխավոր աստվածը Մազդան է` Ահուրա Մազդան (հմմ. հայկ. Արամազդի, Օրմուզդի հետ):
Գլխավոր «գործող անձինք»
Ըստ գիտնականների՝ Ահուրա Մազդան չարարված, ամենագետ, ամենակարող և բարերար Աստված է, ով ստեղծել է հոգևոր և նյութական գոյությունը անսահման լույսից և պահպանում է Աշայի տիեզերական օրենքը:
Նա հակասության մեջ է չար ոգու` Անգրա Մայնյուի՝ Ահրիմանի հետ, որը ներկայացնում է չարը, խավարը և խաբեությունը: Անգրու Մայնյուի նպատակն է գայթակղել մարդկանց և վանել Ահուրա Մազդայից: Հատկանշական է, որ նա ոչ թե Ահուրա Մազդայի ստեղծագործությունն է, այլ անկախ սուբյեկտ:
Ըստ զրադաշտական արարչագործության առասպելի՝ գոյություն ունի մեկ համընդհանուր, տրանսցենդենտալ, ամենաբարի և չստեղծված գերագույն արարիչ աստված Ահուրա Մազդան կամ «Իմաստուն Տերը» (Ահուրա ավեստերեն նշանակում է «Տեր», իսկ Մազդա՝ «Իմաստություն»)։
Զրադաշտականները վերաբերվում են Ահուրա Մազդային որպես գերագույն աստծու, սակայն հավատում են ավելի փոքր աստվածություններին, որոնք հայտնի են Յազատա անունով, որոնք որոշ նմանություններ ունեն բրահամական կրոնների հրեշտակների հետ: Այս յազատները («լավ գործակալները») ներառում են Անահիտան ( հմմ. Հայկ. Անահիտի), Սրաոշան , Միտրան (հմմ. Միթրա, Միհր), Ռաշնուն և Տիշտրիան։
Յազատա բառը առաջացել է Ավեստերեն յազ բառից, որը նշանակում է «ընծայել, սիրել, հարգել», նախահնդեվրոպական *yeh₂ǵ- արմատից։
Միջին պարսկերենում և հայերենում յազատա բառը վերածվեց Յազդի կամ Եզդի։
Հոգևոր դաս
Զրադաշտականության մեջ հոգևոր դասի ներկայացուցիչները կոչվում են աշրավան aθravan կամ պահլվ. աշրոն asrōn – «կրակի պահապաններ»։ Հոգևոր դասի մեջ գործում է նաև հետևյալ բաժանումը՝
«Մոբեդան Մոբեդ» – զրադաշտական հոգևորականության բարձրագույն աստիճանը՝ մոգերի մոգ, մոբեդների մոբեդ, մոգպետ։ Նա կարող է ընդունել ընդհանուր Զրադաշտականությանը վերաբերվող հոգևոր «գաթիկ» և աշխարհիկ «դաթիկ» որոշումներ։
«Սար Մոբեդ» – երկրորդ ամենաբարձր հոգևոր կոչումը զրադաշտականությունում, որի ներկայացուցիչը ղեկավարում է զրադաշտական այս կամ այն համայնքը, հիմնականում որոշումներ է կայացնում տեղական հոգևոր աշխարհի ներկայացուցիչների համար։
Դաստուր
Մոբեդ
Հիրբադ
Զրադաշտականությունում հոգևոր դասի ներկայացուցիչ անհնար է դառնալ, քանի որ դրա իրավունք ունեն միայն այդպիսի ծագմամբ ընտանիքների ներկայացուցիչները, ովքեր կոչվում են «մոբեդ զադէ»։
Սրբազան կրակ
Ըստ զրադաշտականության ուսմունքի՝ լույսը Աստծո տեսանելի պատկերն է ֆիզիկական աշխարհում: Ուստի, ցանկանալով դիմել Աստծուն, զրադաշտականները իրենց դեմքերը դարձնում են դեպի լույսը. լույսի աղբյուրը նրանց համար ներկայացնում է աղոթքի ուղղությունը: Նրանք առանձնահատուկ հարգանք են տածում կրակի նկատմամբ՝ որպես լույսի և ջերմության ամենակարևոր և հասանելի աղբյուրի մարդկանց: Այստեղից էլ զրադաշտականների՝ որպես «կրակապաշտների» ընդհանուր արտաքին սահմանումը։ Մինչդեռ արևի լույսը ոչ պակաս հարգված է զրադաշտականության մեջ:
Զրադաշտական տաճարներում կամ մեհյաններում, որոնք կոչվում են «ատաշկադէ» հայերեն` ատրուշան, բառացիորեն՝ (Կրակի տուն), պահվում են անմար կրակները։ Սրբազան կրակի համար նախատեսված էր նաև շինություն որը կոչվում էր Չորտակ։ Մոբեդների ընտանիքը, ում ղեկավարության տակ գտնվում է այս կամ այն մեհյանը, պարտավորություն է ստանձնում անմար պահել մեհյանի կրակը։ Ցայսօր վառվում է միայն Յազդ քաղաքի տաճարի սրբազան կրակը, որտեղ զրադաշտականները տեղափոխվել ու առ այսօր ապրում են սկսած 13-րդ դարից։
Ատրիբուտներ
Որպես մաքրության նշան` զրադաշտական հոգևորականներն ու ընդհանրապես հավատացյալները կրում են սպիտակ հագուստներ, որոնք կոչվում են սեդրե։ Այն միասնական մեկ ընդհանուր կտորից է ու իրար միջև կցված է միայն ինը կարերով։ Սեդրեն խորհրդանշում է մաքրություն և արդարություն, պաշտպանում հավատացյալին չարիքներից և գայթակղություններից։
Մեծ տարածում ստացած զրադաշտական խորհրդանիշներից մեկն է Ֆարավահարը, որը գալիս է դեռևս Աքեմենյան Պարսկաստանի ժամանակաշրջանից ու պատկերում է թևավոր սկավառակի կենտրոնում կանգնած մարդու։ Զրադաշտականները հիմնականում չեն ընդունում գաղափարը, որը կենտրոնում պատկերված է Ահուրա Մազդան՝ նշելով, որ դա միայն ֆրավաշիի պատկերն է։
Ֆարավահար եզրի ստուգաբանության մի քանի տարբերակ է առաջարկվել, որոնցից մեկը կապվում է fravaši ` «ֆրավաշի» անվան հետ և հանգում է հին իրանական *fra-vart- բռց` «շրջել» ձևին՝ դրա փոխված *fravatr(i) միջանկյալ անցումով, հմմտ․ միջին պարսկերեն Wahram < Vereθraγna։ Ֆրավահար ձևից բացի խորհրդանիշը հայտնի է farohar, frohar, forouhar արտասանական ձևերով։
Մի քանի կարևոր դրույթներ
Ահուրներ (ավեստ. աստվածությունների տեսակ): Ենթադրվում է, որ տերմինը լեզվականորեն կապված է հնդկական վեդական դարաշրջանի ասուրների հետ (հինդուիզմում ցածր աստվածություններ, որոնք նաև կոչվում են դևեր, տիտաններ, կիսաստվածներ, հակաաստվածներ, հսկաներ, որոնք Սուրամ խմբի աստվածությունների դեմ էին գործում):
Ընտրության ազատությունը զրադաշտական ուսմունքի հիմնարար սկզբունքն է, ավելին, այս կրոնը նույնիսկ կոչվում է «ընտրության կրոն»: Մարդն ազատ է ընտրելու չարի և բարու, ճշմարիտի կամ կեղծիքի, հոգու փրկության կամ դատապարտման ու մերժման ճանապարհի միջև։
humata-, huxta-, hvaršta- բարի մտքեր, բարի խոսքեր, բարի գործեր։ Զրադաշտականության այս բարոյական կոդեքսին պետք է հետևի յուրաքանչյուր զրադաշտական։
Տոնի նոր պարսկերեն անվանումը պարսկերեն է։ «نوروز» [noːˈɾuːz] – գալիս է pehl-ից: «nōg rōz» {nwk rwc} բարձրանում է հին պարսկերենով: «*navaka-raocah-» «նոր օր
Արարչագործություն և վախճանաբանություն
Մինչ Ահուրա Մազդան ստեղծեց տիեզերքը և մարդկությունը, Անգրա Մայնյուն, որի էությունը ոչնչացումն է, սխալմամբ ստեղծեց դևեր, չար դևեր և թունավոր արարածներ (խրաֆսթար), ինչպիսիք են օձերը, մրջյունները և ճանճերը: Անգրա Մայնյուն ստեղծեց չար էակ յուրաքանչյուր բարի էակի համար, բացառությամբ մարդկանց, որոնց հետ, ինչպս հասկացավ, նա չէր կարող համեմատվել: Անգրա Մայնյուն հիմնական երկնքի միջով ներխուժեց տիեզերք՝ Գայոմարդին և ցուլին պատճառելով տառապանքներ և մահ: Այնուամենայնիվ, չար ուժերը տիեզերքում հայտնվեցին թակարդում և չկարողացան նահանջել: Մահացող նախամարդն ու խոշոր եղջերավոր անասունը սերմեր են արտանետում, որոնք պաշտպանված էին Մահի՝ Լուսնի կողմից: Ցուլի սերմերից աճեցին աշխարհի բոլոր օգտակար բույսերն ու կենդանիները, իսկ մարդու սերմերից բուսավ մի բույս, որի տերեւները դարձավ մարդկային առաջին զույգը։ Այսպիսով, մարդիկ պայքարում են երկակի տիեզերքում՝ նյութական և հոգևոր, թակարդում և չարի դեմ երկար պայքարում։ Այս ֆիզիկական աշխարհի չարիքը բնածին թուլության արդյունք չէ, այլ արարչագործության վրա Անգրա Մայնյուի հարձակման մեղքն է: Այս հարձակումը միանգամայն հարթ, խաղաղ և ամենօրյա լուսավորված աշխարհը վերածեց լեռնային, դաժան վայրի, որտեղ տիրում է կեսգիշեր։ Ըստ զրադաշտական տիեզերաբանության՝ Ահուրա Մազդան Ահունա Վայրյայի բանաձևը ձևակերպելով ակնհայտ դարձրեց բարու վերջնական հաղթանակը Անգրա Մայնյուի նկատմամբ։ Ահուրա Մազդան ի վերջո կհաղթի չար Անգրա Մայնյուին, որից հետո իրականությունը կենթարկվի տիեզերական արդիականացման, որը կոչվում է Ֆրաշոկերեթի, և սահմանափակ ժամանակը կավարտվի: Վերջնական նորացման ժամանակ ողջ ստեղծագործությունը, նույնիսկ մահացածների հոգիները, որոնք սկզբնապես արտաքսվել են կամ նախընտրել են իջնել «խավարը», կվերամիավորվեն Ահուրա Մազդայի հետ Քշատրա Վայրիայում (նշանակում է «ավելի լավ տիրապետություն»), հարություն առած անմահության մեջ:
Դրախտ և դժոխք
Զրադաշտը դրախտը անվանում է vahišta ahu «լավագույն գոյություն» (այստեղից էլ պարսկական behešt «դրախտ»): Դժոխքը կոչվում է dužahu «վատ գոյություն» (այստեղից էլ պարսկական dozax «դժոխք»): Դրախտն ունի երեք մակարդակ՝ բարի մտքեր, բարի խոսքեր և բարի գործեր, իսկ ամենաբարձր մակարդակը՝ Գարոդմանու «Երգի տուն», Անագրա ռաոչա «Անվերջ պայծառություն», որտեղ բնակվում է Ինքը՝ Աստված: Սիմետրիկ դժոխքի փուլերին՝ վատ մտքեր, վատ խոսքեր, վատ արարքներ և դժոխքի կենտրոն՝ Դրուժո Դմանա «Ստի տուն»:
Նրանք, ովքեր կընտրեն Արդարությունը (Աշա), կզգան դրախտային երանություն, նրանք, ովքեր կընտրեն կեղծիքը, կզգան տանջանք և ինքնաոչնչացում դժոխքում: Զրադաշտականությունը ներմուծում է հետմահու դատաստան հասկացությունը, որը կյանքում կատարված գործերի հաշվումն է։ Եթե մարդու բարի գործը մի մազով գերազանցում է վատին, ապա յազատները հոգին տանում են դեպի Երգոց տուն։ Եթե չար գործերը գերակշռում են հոգուն, ապա դևա Վիզարեշան (մահվան դևա) հոգին դժոխք է տանում:
Շունը առանձնահատուկ հարգանք է վայելում զրադաշտականների շրջանում։ Սա մեծապես պայմանավորված է զրադաշտականների ռացիոնալ աշխարհայացքով՝ ենթադրվում է, որ շունը կարող է տեսնել չար ոգիներին (դևերին) և քշել նրանց։ Շուն սպանելու համար, թեկուզ պատահաբար, շատ խիստ պատիժ էր հասնում։ Ծիսական կարգով շանը կարելի է հավասարեցնել մարդուն, իսկ մահացած շան վրա գործում են նաև մարդու աճյունը թաղելու նորմերը։
Թաղման ծեսը
Զրադաշտականների համար անընդունելի են դիակները հողի մեջ թաղելը և դիակներ այրելը։
Թաղման ավանդական եղանակը ցուցադրությունն է։ Դիակը թողնում են բաց երկնքի տակ, հատուկ պատրաստված վայրում կամ հատուկ կառույցում՝ «դահմեում» («լռության աշտարակ»)՝ թռչունների և շների համար: Դահման առանց տանիքի կլոր աշտարակ է։ Դիակները շարվում էին աշտարակի մեջ և կապվում (որպեսզի թռչունները չկարողանան տանել մարմնի խոշոր մասերը)։
Այս սովորույթը բացատրվում է նրանով, որ զրադաշտականները հարգանք չունեն դիակի նկատմամբ։ Ըստ զրադաշտականների՝ դիակը անձ չէ, այլ պղծող նյութ, երկրային աշխարհում Ահրիմանի ժամանակավոր հաղթանակի խորհրդանիշը։ Կմախքը փափուկ հյուսվածքներից մաքրելուց և ոսկորները չորացնելուց հետո դրանք տեղադրվում են կարասների մեջ կամ լցվում աշտարակի հատուկ փոսի մեջ։ Այնուամենայնիվ, Իրանում 1970-ականների սկզբին մուսուլմանների ճնշման ներքո թաղման ավանդական ծեսը չեղարկվեց և զրադաշտականները դիակները թաղում են բետոնե գերեզմաններում և դամբարաններում, որպեսզի խուսափեն հողի և ջրի պղծումից դիակի հետ շփումից: Դիակի հուղարկավորությունը կամ կրելը պետք է կատարվի առնվազն 2 հոգու կողմից միայնակ դիակ թաղելը և տանելը մեծ մեղք է. Եթե երկրորդ մարդ չկա, նրան կարող է փոխարինել շունը։