«Էլֆերն անտառում» - Արթուր Ռեքհեմ (1967-1939)
Էլֆերի և թզուկների մասին առիթ ունեցել ենք խոսելու Սկանդինավյան դիցաբանության մասին պատմող նյութում, իսկ այստեղ կներկայացնենք նրանց կերպարները և զուգահեռները այլ ժողովուրդների դիցաբանական և ժողովրդական պատկերացումներում:
Անգլո-սաքսոնական Անգլիայում (Ælf) էլֆերը համարվում էին գերբնական էակներ, որոնք կարող էին և՛ օգնել, և՛ վնասել մարդկանց։ Օրինակ՝ «elf-shot» տերմինը վերաբերում էր հիվանդություններին, որոնք, ենթադրաբար, առաջացնում էին էլֆերը։
Կելտական ավանդույթներում Sidhe կամ Aos Sí անունով (Իռլանդիա) և Tylwyth Teg (Ուելս) գերբնական էակներ են, որ նման են էլֆերին։ Նրանք գեղեցիկ, մոգական էակներ են, որոնք ապրում են այլ աշխարհում (օրինակ՝ բլուրների ներսում)։ Նրանք կարող են լինել և՛ բարի, և՛ չար, և հաճախ փոխում են մարդկանց երեխաներին (changelings)։
Հնդկական դիցաբանության մեջ Yaksha-ները և Gandharva-ները նման են էլֆերին՝ որպես բնության և երաժշտության հետ կապված էակներ։
Հունական դիցաբանության Nymphai (նիմֆեր) կարող են համեմատվել էլֆերի հետ՝ որպես բնության գեղեցիկ ոգիներ։ Թզուկներին նման կերպարներ չկան, բայց Cyclopes՝ Կիկլոպները (Հեփեստոսի օգնականները) նման են դարբիններին։
Թզուկներ
Մայրցամաքային գերմանական դիցաբանությունում թզուկները (Zwerge) նման էին սկանդինավյան Dvergar-ին՝ դարբիններին և ստորգետնյա էակներին։
Կելտական Leprechaun-ները (Իռլանդիա) կամ Brownie-ները (Շոտլանդիա) որոշ չափով համեմատելի են թզուկների հետ՝ որպես փոքր, խորամանկ և արհեստավոր էակներ։
Կելտական էակները ավելի շատ կապված են տնային կամ բնական ոգիների հետ, իսկ սկանդինավյան թզուկները կենտրոնացած էին դարբնության վրա։
Սկանդինավյան դիցաբանությունում էլֆերն ավելի շատ կապված են աստվածների (օրինակ՝ Ֆրեյրի) և կոսմոլոգիայի հետ, քան պարզապես բնության ոգիներ են։
Սկանդինավյան թզուկները եզակի են իրենց դարբնության և աստվածներին ծառայելու դերով, ինչը նրանց տարբերում է այլ մշակույթների նման էակներից։ Այս երկուսի նախատիպերը կարելի է գտնել բնության ոգիների և ստորգետնյա էակների մասին հավատալիքներում, որոնք ընդհանուր են եղել բազմաթիվ մշակույթների համար։
Թեոդոր Կիտելսեն (1857-1914)
Տրոլներ (Trolls)
Տրոլները ծագել են սկանդինավյան դիցաբանությունից, հատկապես նորվեգական և շվեդական ժողովրդական ավանդույթներից:
Տրոլները սովորաբար պատկերվում են որպես բնության գերբնական էակներ, որոնք բնակվում են հեռավոր, վայրի վայրերում՝ լեռներ, անտառներ, քարանձավներ կամ ճահիճներ: Նրանք կապված են հողի և քարերի հետ և հաճախ համարվում են բնության մարմնավորում:
Տրոլները սովորաբար չարակամ կամ վտանգավոր էակներ են: Նրանք հաճախ ներկայացվում են որպես մեծ, կոպիտ և տգեղ, երբեմն՝ հսկայական չափերով ու քթով, և հայտնի են իրենց ուժով: Ժողովրդական պատմություններում տրոլները կարող են առևանգել մարդկանց, հատկապես երեխաներին, կամ պահանջել նվերներ՝ խաղաղություն պահպանելու համար: Որոշ ավանդույթներում նրանք խոցելի են արևի լույսի նկատմամբ՝ վերածվելով քարի, ինչը կապում է նրանց բնության ցիկլերի հետ: Տրոլները նաև խորհրդանշում են վայրի, անկառավարելի ուժեր՝ հակադրվելով մարդկային կարգուկանոնին:
Կամուրջների տակ բնակվող տրոլները մասամբ տարբերվում են մնացած տրոլներից։ Նրանք կարող են գտնվել արևի տակ, չեն ուտում մարդկանց, հարգում են փողը, հափշտակում են կանանց (ոչ որպես սնունդ)։
Գոբլիններ (Goblins)
Գոբլինները ծագել են եվրոպական, հիմնականում միջնադարյան անգլիական և ֆրանսիական ժողովրդական ավանդույթներից: «Goblin» բառը, հավանաբար, կապված է ֆրանսերեն «gobelin»-ի հետ, որը նշանակում էր չար ոգի կամ փոքրիկ դև:
Գոբլինները սովորաբար բնակվում են մութ, թաքուն վայրերում՝ անտառներ, քարանձավներ կամ լքված տներ: Նրանք կապված են ստորգետնյա աշխարհի հետ և երբեմն համարվում են գանձերի պահապաններ, ինչը մոտեցնում է նրանց թզուկներին: Երբեմն նրանց նկարագրում են որպես տնային ոգիներ, որոնք ապրում են մարդկանց կողքին, ինչով նմանություն են ստանում սլավոնական դիցաբանության դոմովոյներին` տան ոգիներին:
Գոբլինները հիմնականում չարաճճի, խորամանկ և երբեմն չարակամ էակներ են: Նրանք սիրում են խաբել մարդկանց, գողանալ իրեր կամ փչացնել առօրյան: Ի տարբերություն թրոլների, որոնք ավելի ուժեղ և վայրենի են, գոբլիններն ավելի փոքր են և ապավինում են խորամանկությանը: Գոբլինների նման են գերմանական առասպելաբանության մեջ հայտնի կոբոլդներին, որոնք համարվում են էլֆերի կամ ալվերի տեսակ, թզուկների (դվերգ) բարեկամ։Որոշ պատմություններում նրանք կարող են լինել չեզոք կամ նույնիսկ օգնել մարդկանց, եթե վերջիններս խելացիորեն վարվեն: Նրանց դերը դիցաբանության մեջ հաճախ կապված է փորձության կամ խոչընդոտի հետ, որոնք մարդիկ պետք է հաղթահարեն:
Ֆրանցիսկո Գոյա, «Գոբլիններ»
«Փերիների թագուհին» -Յոհան Հայնրիխ Ֆյուսլի
Փերիներ
Հայերեն «փերի» բառը սովորաբար վերաբերում է գերբնական էակներին, որոնք հայտնի են տարբեր մշակույթներում, և այն կարող է համապատասխանել անգլերեն fairy-ին։ Հայերենում «փերի» բառը գործածվում է և՛ ժողովրդական հեքիաթներում, և՛ գրականության մեջ:
Անգլերեն «fairy» (կելտական ազդեցությամբ): «Fairy» բառը ծագում է հին ֆրանսերեն «faerie»-ից, որը նշանակում էր «կախարդանք» կամ «գերբնական էակների աշխարհ»։ Այն, իր հերթին, առաջացել է լատիներեն «fata»-ից (ճակատագիր), որը կապված է «Fatae»-ի՝ ճակատագրի աստվածուհիների հետ։ Կելտական մշակույթում «fairy»-ն ավելի ուշ կապվեց բնության ոգիների հետ, ինչպիսիք են սիդերը (sidhe)՝ Իռլանդիայի դիցաբանական էակները։
Պարսկերենում «pari» բառը գալիս է հին պարսկերենից և ավեստերենից, որտեղ այն կապված էր «pairikā» տերմինի հետ։ «Pairikā»-ն նշանակում էր գերբնական էակ, հաճախ կախարդական կամ գայթակղիչ կին, որը կարող էր լինել և՛ բարի, և՛ չար։ Այս բառը արմատավորված է հնդիրանական լեզուներում և կապված է «պար» կամ «փար» արմատների հետ, որոնք կարող են նշանակել «թևավոր» կամ «շրջապատող»:
Լեզվաբանորեն այս երկու բառերը՝ «pari» և «fairy», ուղղակի ընդհանուր ծագում չունեն, քանի որ դրանք պատկանում են տարբեր լեզվաընտանիքների՝ հնդիրանական (պարսկերեն) և հնդեվրոպական լատինա-կելտական (անգլերեն/ֆրանսերեն)։ Նմանությունը, ամենայն հավանականությամբ, պատահական է կամ պայմանավորված է հնչյունական զուգադիպությամբ։
Երկու մշակույթներում էլ այս էակները պատկերվում են որպես գեղեցիկ, կախարդական և երբեմն խաբուսիկ։ Օրինակ՝ կելտական fairy-ները կարող են գայթակղել մարդկանց և տանել նրանց իրենց աշխարհ, ինչը նման է պարսկական որոշ պատմություններում փերիների վարքին։ Կելտերի մոտ փերիների համարժեք կարելի է համարել pixiе-ները կամ piskis-ները, որոնք չար և տգեղ փոքրիկ արարածներ էին:
Ե՛վ փերիները, և՛ fairy-ները կարող են լինել բարի կամ չար՝ կախված համատեքստից։ Կելտական ավանդույթում fairy-ները երբեմն պատժում են մարդկանց, իսկ պարսկական փերիները կարող են վրեժխնդիր լինել, եթե վիրավորվեն։ Նրանք լինում են սոցիալապես ակտիվ և միայնակ: Միայնակ փերիները խուսափում են հավաքույթներից և արհամարհում են «ընտանեկան» փերիների անզուսպ զվարճությունը. նրանք կամ միանում են մարդուն և դառնում տան մի մասը (բրաունի, իռլանդական լեպրիշոն)՝ փորձելով օգնել իրենց տերերին և հաջողություն բերել, կամ բնակվում են բաց տարածություններում (բոգեյ, բոգարտ) և այստեղ այս կամ այն չափով վտանգեն ներկայացնում պատահական անցորդների համար:
Հնդեվրոպական ժողովուրդների (ներառյալ կելտերն ու իրանցիները) ընդհանուր նախնական ծագումը կարող էր հանգեցնել նմանատիպ դիցաբանական գաղափարների առաջացմանը, թեև դրանք զարգացել են տարբեր ուղղություններով։ Բացի այդ, միջնադարում արաբական և պարսկական մշակույթների ազդեցությունը Եվրոպայի վրա (օրինակ՝ Իսպանիայի միջոցով կամ խաչակրաց արշավանքների ժամանակ) կարող էր նպաստել գաղափարների փոխանակմանը։ Պարսկական հեքիաթները, ինչպիսիք են «Հազար ու մեկ գիշեր»-ի պատմությունները, տարածվել են և կարող էին ազդել եվրոպական ժողովրդական ավանդույթների վրա՝ ընդգծելով նմանությունները։
Փերիները տարբեր դիցարաններում և ավանդույթներում
Փերիների նախատիպերը կարելի է տեսնել հնդեվրոպական դիցաբանություններում: Բնության ոգիներ, որոնք կապված են ջրի, անտառների և լեռների հետ։
Հնդկական Ապսարաներ (Apsaras): Գեղեցիկ, երկնային պարուհիներ, որոնք նման են փերիների գայթակղիչ բնույթին։
Պարսկական և մերձավորարևելյան դիցաբանություն
Պարսկական դիցաբանությունում փերիները (պարսկ․՝ پری, pari) գերբնական էակներ են, որոնք սովորաբար պատկերվում են որպես գեղեցիկ, թևավոր կանայք՝ բարի և կախարդական բնույթով։ Նրանք համարվում են բնության ոգիներ, որոնք կապված են օդի, ջրի և երբեմն կրակի հետ։ Փերիների մասին պատկերացումները ծագել են նախաիսլամական Իրանի դիցաբանությունից, մասնավորապես՝ զրադաշտական ավանդույթներից, որտեղ նրանք կապված էին դայվաների (daeva) հետ՝ ոգիներ, որոնք հետագայում իսլամական ազդեցության տակ սկսեցին ընկալվել որպես երկիմաստ կերպարներ։
Իսլամական շրջանում փերիները հաճախ համեմատվում էին ջիների հետ, սակայն նրանք սովորաբար դրական էակներ էին՝ ի տարբերություն ջիների, որոնք կարող էին լինել և՛ բարի, և՛ չար։ Պարսկական գրականության մեջ, օրինակ՝ Ֆիրդուսու «Շահնամե» էպոսում, փերիները հաճախ օգնում են հերոսներին՝ տալով նրանց կախարդական նվերներ կամ պաշտպանելով վտանգներից։ Նրանց գեղեցկությունը և կախարդանքը երբեմն նաև գայթակղիչ էր, ինչը նրանց դարձնում էր խորհրդավոր և գրավիչ կերպարներ։
Ավանդույթներում փերիներին կապում էին բնության գեղեցիկ վայրերի հետ՝ անտառներ, աղբյուրներ, լեռներ։ Ժողովրդական հեքիաթներում նրանք կարող էին հայտնվել մարդկանց՝ օգնելու կամ փորձելու նրանց բարոյականությունը։
Միջագետքի դիցաբանությունում (Շումեր, Բաբելոն, Ասորիք) ուղղակիորեն «փերի» կոչվող էակներ չկան, սակայն կան գերբնական ոգիներ և էակներ, որոնք կարող են որոշակի զուգահեռներ ունենալ պարսկական փերիների հետ:
Շումերական և բաբելոնյան դիցաբանությունում հանդիպում են կանացի ոգիներ, ինչպիսիք են Լիլիթուն (Lilitu) կամ հետագայում՝ Լիլիթը: Սրանք օդային, գայթակղիչ և հաճախ վտանգավոր էակներ էին, որոնք կապված էին քամու և գիշերվա հետ: Ի տարբերություն պարսկական փերիների, որոնք հիմնականում բարի էին, Լիլիթուն չար էր և կապված էր երեխաներին վնասելու կամ տղամարդկանց գայթակղելու հետ:
Լամաշտուն (Lamashtu) մեկ այլ կին դև էր, որը համարվում էր չար ոգի՝ հղի կանանց և նորածինների դեմ գործող: Թեև նա ավելի դևային է, քան փերիանման, նրա կախարդական բնույթը և բնության հետ կապը (օրինակ՝ անապատներ, գետեր) կարող են հեռավոր զուգահեռներ ունենալ:
Անշար և Կիշար:
Շումերական և բաբելոնյան դիցաբանությունում կան նաև ավելի բարձր մակարդակի ոգեղեն էակներ, որոնք կապված են բնության տարրերի հետ: Թեև նրանք աստվածներ են, նրանց որոշ դրսևորումներ կարող էին ազդել հետագա ոգիների՝ օրինակ՝ ջիների կամ փերիների մասին պատկերացումների վրա:
Հայկական դիցաբանություն և ավանդազրույցներ, հեքիաթներ
Հայկական փերիներն ավելի մոտ են պարսկական և մերձավորարևելյան ավանդույթներին, քան սկանդինավյան էլֆերին կամ կելտական փերիներին։
Հայկական դիցաբանությունում փերիների հետ համեմատելի էակներ կան, թեև դրանք ունեն իրենց յուրահատուկ բնույթը:
Հաշտարակներ կամ Հաշտեր:
Հայկական ժողովրդական ավանդույթներում կան «Հաշտեր» կոչվող ոգիներ, որոնք բնության հետ կապված էակներ են: Նրանք կարող են լինել բարի կամ չար՝ կախված մարդկանց վերաբերմունքից: Ինչպես փերիները, նրանք հաճախ կապված են ջրի, անտառների և լեռների հետ: Որոշ պատմություններում նրանք օգնում են մարդկանց, իսկ մյուսներում՝ վնասում են, եթե վիրավորվում են:
Հավքեր և Ալքեր:
Հայկական դիցաբանությունում Հավքերը (Հավք՝ թռչուն) երբեմն պատկերվում են որպես թևավոր, գեղեցիկ էակներ, որոնք կապված են օդի և երկնքի հետ: Թեև նրանք ավելի շատ առասպելական թռչուններ են, որոշ պատմություններում նրանց վերագրվում են փերիների նման հատկություններ:
Ալքերը չար ոգիներ են, որոնք գայթակղում են մարդկանց և կարող են վնասել նրանց: Ի տարբերություն պարսկական փերիների, Ալքերը սովորաբար բացասական կերպարներ են, սակայն նրանց կանացի բնույթն ու կախարդական ուժերը զուգահեռներ ունեն:
Հետաքրքիր է իմանալ
Եվրոպական միջնադարյան և հետագա ժողովրդական հեքիաթներում (օրինակ՝ Գրիմ եղբայրների) էլֆերն ու թզուկները (Elfen, Zwerge) դարձել են ավելի ընդհանրացված՝ կորցնելով իրենց սկզբնական կրոնական նշանակությունը։ Սա արդյունք է սկանդինավյան և գերմանական ավանդույթների տարածման։ Հին եվրոպական դիցաբանություններում, օրինակ՝ սկանդինավյան (տրոլներ) կամ բրիտանական բանահյուսությունում (գոբլիններ), այս էակների արտաքին տեսքը մանրամասնորեն նկարագրված չէ:
Դրանք հաճախ պատկերվում էին որպես բնության մաս՝ ապրելով անտառներում, ճահիճներում կամ քարանձավներում: Կանաչը՝ որպես բնության, մամուռի կամ ճահճի գույն, սկսեց ասոցացվել նրանց հետ՝ ընդգծելու նրանց «վայրի» և «ոչ մարդկային» էությունը:
Միջնադարում (12-15-րդ դարեր) փերիները դարձան եվրոպական հեքիաթների մաս՝ ազդվելով կելտական, գերմանական և ռոմանական ավանդույթներից։ Նրանք ներկայացվում են գեղեցիկ, թեթև, թռչող (երբեմն թևերով), բայց և էլֆերը, և փերիները հնում հիմնականում ներկայացվում էին մարդակերպ։
Ժամանակակից պատկերացումը (փոքր, թևավոր էակներ) ձևավորվել է վիկտորիանական դարաշրջանում (19-րդ դար), օրինակ՝ Շեքսպիրի «Ամառային գիշերվա երազը»-ում կամ Ջ. Մ. Բարրիի «Փիթեր Փեն»-ում։