Հինդուիզմ

Հինդուզմ տերմինը սերում է հինդու բառից, որը Սինդհու գետի անվան պարսկերեն տարբերակն է (այն հիշատակված է նաև Ավեստայի տեքստերում): Ավելի ուշ այդ բառով բնութագրվում էր ոչ միայն գետը և երկիրը` Հնդկաստանը, այլ նաև այն ժողովուրդը, որը ապրում էր այդտեղ: Իսլամական և եվրոպական նվաճումների ժամանակահատվածում ՙհինդու՚ էին կոչում տեղական կրոնների բոլոր հետևորդներին` հակադրելով վերջիններիս իսլամադավաններին, իսկ ավելի ուշ` քրիստոնյաներին: Հինդուները (հինդուսները, հինդուիստները) իրենց կրոնը անվանում են սանաթանա դհարմա, ինչի միանշանակ թարգմանությունը (ընդհանրացված թարգմ.` հավերժական կարգ, օրենք) չափազանց խրթին գործ է` հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ դհարմա բառը բազմաթիվ իմաստներ ունի: 

Չնայած հինդուզմի և ընդհանրապես հնդկական մշակույթի շրջանակներում բավականին զարգացած է երևույթների դասակարգման և համակարգման ավանդույթը, այնուամենայնիվ, հինդուիզմին` իբրև համակարգ, խորթ է ամբողջականությունը: Այն տարալուծված է մի շարք ճյուղերի, կրոնափիլիսոփայական դպրոցների, տարաբնույթ` միմյանց երբեմն բացառող գաղափարների և պաշտամունքների մեջ: 

Հինդուստական պանթեոնում բազմաթիվ աստվածներ կան, սակայն բացակայում է այն ընդհանրական միատարրությունը, ինչը բնութագրական պետք է լիներ բոլոր աստվածների համար: Հինդուզմը` իբրև կրոն, չունի նաև հիմնադիր, ուսուցիչ կամ մարգարե, սակայն կան առանձին ուսմունքների հիմնադիրներ, ինչպես նաև զարգացած է հոգևոր ուսուցչության ինստիտուտը: Բացակայում է նաև միասնական սրբազան գրությունը, սակայն այս կամ այն ճյուղի կամ ուղղության հիմքը կազմող սրբազան տեքստերի հեղինակությունը չափազանց բարձր է: Հինդուզմում չկան հավատքի խորհրդանշաններ և բոլորի կողմից անվերապահորեն ընդունվող վարդապետություն, փոխարենը` կան հասկացություններ (դհարմա, կարմա, սանսարա, մոկշա, Բրահման, Ատման, վարնա, կաստա, յոգա (բառացի՝ կապ, կենտրոնացում) և այն), որոնք միշտ գտնվում են հինդուիստների ուշադրության կենտրոնում: 

Հինդուզմի զարմանալի բազմազանությունը որոշ հետազոտողների ստիպում է պնդել, որ այն ամենևին էլ կրոն չէ, այլև` առանձին` միմյանց մոտ կանգնած (շիվաիզմ, վիշնուիզմ և այլն) կրոնների համադրություն: Կան նաև հետազոտողներ, ովքեր, ևս հերքելով հինդուզմի կրոն լինելու գաղափարը, առաջարկում են առանձնացնել դրա մի քանի տարատեսակներ` տաճարային, տնային, քրմական, գյուղական կամ ժողովրդական, ցեղային և այլն: Նմանատիպ բազմազանությունը, ըստ էության, խոսում է այն բանի մասին, որ հինդուզիզմում բացակայում են հերձվածողական մտայնությունը. ցանակացած օտար գաղափար արագորեն վերաիմաստավորվում  և ադապտացվում էր հինդուստական կրոնական պատկերացումներին: Սակայն այս հանգամանքը դեռևս չի նշանակում, որ հինդուիզմի համակարգում կրոնական հետապնդումներ չեն եղել, սակայն պատմականորեն այլախոհության դեմ պայքարը հինդուզմում իսկապես շատ հազվադեպ է ծայրահեղությունների հասել, իսկ օտար կրոնափիլիսոփայական տարրերը վերամշակվում էին և յուրացվում:

Բրահամայականության ժամանակահատվածը շատ կարևոր փուլ էր հինդուիզմի կայացման, վերջինիս հիմնական գաղափարների, հայեցակարգերի և պատկերացումների մշակման առումով: Բրահմայական մտածելակերպը հին հնդկական հոգևոր վերնախավի` առաջին հերթին քրմերի գործունեության արդյունք էր և, ըստ էության, կտրված էր կենդանի կրոնական կյանքից և լիարժեք պաշտամունքային պրակտիկայից: Բրահման-Ատմանի անահատականությունից զուրկ տիեզերական բացարձակի գաղափարը չափազանց վերացական հասկացություն էր և չէր կարող զգացմունքային լայն արձագանք գտնել հնդկական բնակչության շրջանում:

Հինդուիզմը, ըստ էության, ծագել է բրահմայականության և բուդդայականության հետ մրցակցության ընթացքում, իսկ ավելի ճիշտ` որպես այդ մրցակցության և հակազդեցության արդյունք: Չնայաց հինդուզմը աչքի չէր ընկնում ակտիվ պրոզելիտիզմով, սակայն ի տարբերություն մյուս մրցակից կրոնների` ունեցավ լայն հաջողություն, քանի որ միտված էր կաստայական Հնդկաստանի հատուկ պայմաններին` իր բազմաթիվ և բազմազան մշակութային ավանդույթներով: 

Հինդուիզմի հիմքերը տանում են դեպի վեդաները և դրանց շրջապատող ավանդույթները և տեքստերը: Ի հարկե, հինդուիզմի կարևորագույն գործառնություններից մեկը հին հնդկական մշակույթի վեդայական-բրահմայական էզոթերիկ բնույթի սկզբունքների հաղթահարումն էր: Սակայն հինդուզմի կայացման գործընթացում զարգացման առանցքային ուղղությունը հին փիլիսոփայական տեսությունների և մետաֆիզիկական համակարգերի պարզունակ դարձնելն էր (երբեմն վուլգարության աստիճան): Դիցաբանական-պոետական գործիքների և ծիսապաշտամուքնային կենցաղային միջոցով հին վեդայական սկզբունքները հասանելի դարձան բոլորի համար: Ժողովրդական հինդուզմի շրջանակներում պահպանվեցին վեդաների սրբության գաղափարը, կարմայի մասին հնագույն պատկերացումները, կենսունակ էր նաև ճգնավորությունը: Բազմաթիվ վեդայական աստվածներ մնացին անցյալում: Թեև բրահմայականությունից մնացած որոշ աստավծներ դեռևս չէին մոռացվել, այնուամենայնիվ, դրանք ավելի շատ պատկանում էին քրմերին, ասկետներին, յոգերին և այլն, իսկ մեծամասնությունը չէր կարող սիրել նրանց, հիանալ նրանցով և օգնություն սպասել նրանցից: Այդ պատճառով զարմանալի չէր, որ հինդուզիմի շրջանակներում լայն զանգվածների պահանջարկով առաջին պլան մղվեցին նոր աստվածներ, ավելի ճիշտ` հին աստվածների նոր հիպոստասներ` մոդիֆիկացված տարբերակով, աստվածներ, որոնք ավելի հասկանալի էին սովորական մարդկանց համար: 

Առաջին հերթին` վեդայական արյան զոհաբերությունը (յաջնա) փոխարինվեց առանց զոհաբերությունների (պուդժե) ծիսակարգային ծառայությամբ (չնայած հանուն աստծու սպանությունը հանցանք չէր, նույնիսկ մեր օրերում Հնդկաստանի խուլ բնակավայրերում գոյություն ունի մարդկային զոհաբերությունների պրակտիկա): Արդեն Ք.ա. առաջին դարերում հինդուզիմը մահայանա բուդդայականությունից փոխառնեց պատկերագրության պրակտիկան: Աստվածների պատկերները մարդակերպ տեսք ստացան, որոնք չնայած ունեին մի քանի գլուխ և ձեռք, այնուամենայնիվ, մարդկանց ավելի հոգեհարազատ դարձան:

Երբեմն հինդուիզմը դասում են հենոթեիզմի շարքին (երկրպագել մեկ Աստծու և միաժամանակ այլ Աստվածների գոյությունն ընդունել)։ Թեև հինդուիզմը հաճախ բնութագրում են որպես պոլիթեիզմ, և նրա կուռքերը իսկապես տարբեր աստվածային էակներ են, շատ հինդուիստներ համարում են դրանք մեկ հոգևոր էության տարբեր դրսևորումներ։ 

Թվարկենք մի քանի կարևոր կենդանիների, որոնք արժանանում են պաշտամունքի.

Հանուման — «(կոտրված) ծնոտ ունեցող» — կապկանման աստվածություն, Ռամայանայի գլխավոր հերոսներից մեկը, վանարներիի զորքերից մեկի առաջնորդը, նաև Ռամայի և Սիտայի ընկերը։ Շայիվայիզմում ​​համարվում է Շիվայի ավատարներից մեկը։

Գանեշա՝ Գանապատի —  փղի գլխով և չորս ձեռքերով աստվածություն — համարվում է խոչընդոտներ վերացնող և հաջողություն բերող, արվեստի և գիտության հովանավոր, ինտելեկտի և իմաստության դևը:

Նանդին «երջանիկ») կամ Նանդին  Շիվայի ծառան և ընկերն է: Նանդինը համարվում է Շիվայի խորհրդանիշն ու վահանան (փոխադրամիջոցը) և հաճախ պատկերված է  որպես սպիտակ ցուլ կամ ցլի գլխով արարած: Երբ Նանդինը առանձնակի պաշտամունքի  ​​առարկա էլինում, այն արտահայտում է սեռական ուժի, բազմացման և պտղաբերության գաղափարներ: Հանդես է գալիս նաև որպես բոլոր չորսոտանի կենդանիների խնամակալ։

Կովը հինդուիզմում համարվում է սուրբ կենդանի և խորհրդանշում է առատություն, մաքրություն, սրբություն, դիտվում է որպես բարեբեր կենդանի: Ինչպես մայր հողը, այնպես էլ կովը անձնուրաց զոհաբերության սկզբունքի խորհրդանիշն է։ Քանի որ կովը տալիս է կաթ և սննդարար կաթնամթերք, որոնք բուսակերների սննդակարգի կարևոր տարր են, հինդուները նրան հարգում են որպես մայրական կերպար: Ցուլն իր հերթին հանդես է գալիս որպես խստության խորհրդանիշ։

Պատմականորեն կովը միշտ նույնացվել է բրահմանների կաստայի հետ, և կովի սպանությունը համարվում էր նույնքան ծանր հանցագործություն, որքան բրահմանի սպանությունը:

Սանսկրիտում կովի համար սովորաբար օգտագործվող բառը գո-ն է, որը համընկնում է անգլիական cow-ի և լատիներեն bos-ին: Երկու տերմիններն էլ, ինչպես ռուսերեն говядина-ն, ծագում են պրոտո-հնդեվրոպական *gwous արմատից։

Կաման հինդուիզմի սիրո աստվածն է, Լակշմիի և Վիշնուի որդին (որոշ աղբյուրներում ՝ Բրահմայի որդին): Կամայի պատվին կրոնական ծեսերն ուղղված են առողջության բարելավմանը և արտաքին գրավչության բարձրացմանը: Նա պատկերված է կանաչ մաշկով գեղեցիկ երիտասարդի տեսքով՝ ձեռքում շաքարեղեգից պատրաստված աղեղն ու ծաղիկներից պատրաստված հինգ նետ։ Նրա վահանան Շուկա անունով թութակն է: Իսկ սիրային կրքի աստվածը Ռատին է (բառացի՝ սեր), որի վահանան աղավնին է:

Հինդուզմի համակարգի աստվածներից կարևորագույնները համարվում են երեքը (տրիմուրտի)` Բրահման, Շիվան և Վիշնուն: Սովորաբար ընդունված է ասել, որ այս երեքի միջև է բաշխված գլխավոր աստտվածությանը հատուկ երեք բնութագրիչներ` արարելու, ավիրելու և պահպանելու գործառույթները: Սակայն գործնականում իրականությունն այլ է, քանի որ երբեմն այդ գործառությները համընկնում են միմյանց հետ: Ամեն դեպքում` տրիմուրտիի յուրաքանչյուր անձ ունի յուրահատուկ դեմք, բնավորություն և գործունեության սեփական դաշտ:

Երեքից առաջինը համարվում է Բրահման, ով զգալիորեն տարբերվում է մյուս երկուսից: Նրա հիմնական գործառույթից (արարիչ, ստեղծող), անունից և ակնհայտ ասկետական հատկությունից պարզ է դառնում` վերջինիս ծագումը. կասկած չկա, որ Բրահմանը բրահմայական նախատիպի` Բրահման-Բացարձակի նոր վերարտադրությունն է, որն ունի նոր կերպարանք և հայացք (նույնիսկ չորս հայացք): Համաձայն հինդուիզմում Բրահմանին վերագրած գործառույթի` հենց նա է ստեղծել աշխարհը, ասել է թե` տրանսֆորմացնելով նախնական Բարձրագույն Իրականության Միասնությունը` այն վերածեց գոյություն ունեցող կենդանի իրերի բազմազանության: Բրահման` իբրև տրիմուրտիի օրինաչափ անդամ, անհրաժեշտ էր, քանի որ առանց նրա ոչինչ չէր լինի: Սակայն հինդուիստական պատկերացումների դիրքերից Բրահամանը մարդկանց, կենդանի աշխարհի նկատմամբ այլ էական արժանիքներ չուներ. այլ գործառույթներ Բրահման չուներ: Համապատասխանորեն` նա այդքան էլ պաշտել չէ. նրան նվիրված տաճարները Հնդկաստանում հազվադեպ են պատահում, իսկ առօրյա կրոնական ծեսերում նրա մասին, որպես կանոն, չեն հիշում: Մի խոսքով` Բրահման հինդուիզմի շրջանակներում շարունակեց մնալ բրահմայական վերացական Բրահմանի նման ամորֆ աստվածութուն:

Հինդուսիտական դիցաբանության մեջ լայնորեն օգտագործվում է Բրահմայի ցերեկ, գիշեր և  օր հասկացությունները, որոնք կիրառվում են տիեզերական դարաշրջանի իմաստով: Բրահմայի ցերեկը (այն կարող է տևել միլիոնավոր տարիներ) խորհրդանշում է հոգևոր արթնություն, կյանքի ծագում: Բրահմանի անվան հետ է կապված նաև  աշխարհի արարման մասին ավանդապատումը: Նախնական ջրերում հայտնվում է ոսկե ձուն, իսկ ձվի մեջ` Բրահման: Վերջինս հոգու ուժով ձուն կիսում է երկու մասի (երկինք և երկիր), այնուհետև նա ստեղծում է նախանյութերը, մթնոլորտը, աստվածներին, ժամանակը, մարդկանց, բոլոր կենդանի արարածներին և այլն:

Կատարելով այս գործառույթը` Բրահման հետագայում մեկուսի դեր է ստանձնում` զբաղվելով ինքնակենտրոնացմամբ և ներհայեցողությամբ: Հետաքրքրական է ևս մի պատում, որտեղ Բրահման, հիացած լինելով իր կողմից ստեղծած աստվածներից մեկի` Սավիտրայի գեղեցկությամբ, իր համար չորս դեմք է ստեղծում (իսկ հետագայում` նաև հինգերրորդը), որպեսզի ամենուր տեսնի նրան: Սակայն Շիվան կտրում է Բրահմայի հինգերրորդ դեմքը` ցույց տալու համար, որ Բրահման ամենևին էլ իրենից բարձր դիրք չունի: Մեկ այլ լեգենդում պատմվում է, որ Վիշնուն պատժում է Բրահմային այն բանի համար, որ վերջինս չէր արձագանքել նիմֆերից մեկի` Մոհինիի (Մոհինիի կերպարանքով սովորաբար հանդես էր գալիս հենց Վիշնուն) կրքոտ սիրային խաղերին:

Այսպիսով` աստիճանաբար ձևավորվում է Տրիմուրտիի` հիդուստական եռյակ աստվածների գաղափարը: Բրահման համարվում է աշխարհի արարիչը, Վիշնուն` պահապանը, իսկ Շիվան յուրաքանչյուր տիեզերական ցիկլի ավարտին ավերում է այն: Ընդ որում` եթե Բրահամանը Հնդկաստանում այդքան էլ մեծ պաշտամունքային նշանակություն չունի, ապա մյուս երկուսը` Վիշնուն և Շիվան, ունեն լայն ժողովրադականություն և ձևավորում են հինդուզմի առավել ազդեցիկ ճյուղավորումները` վիշնուիզմն ու շիվաիզմը: