Սլավոնական դիցաբանությանը հիմնականում ծանոթ ենք նրանց բանահյուսության` հեքիաթների և բիլինաներում արտացոլված հերոսների միջոցով, սակայն ոչ միշտ ենք խորամուխ եղել, թե օրինակ` ինչ նախաքրիստոնեական աստվածներ են ունեցել սլավոնները կամ թե ինչ արմատներ ունի նրանց կրոնական համակարգը։ Չնայած ինքնատիպությանը` սլավոնական դիցաբանությունը ձևավորվել է այլ մշակույթների հետ փոխգործակցության արդյունքում, քանի որ սլավոններն ապրում էին ընդարձակ տարածքներում և հարաբերվում տարբեր ժողովուրդների և մշակույթների հետ (գերմանական, բալթյան, ֆիննո-ուգրական, սկյութա-սարմատական և հետագայում՝ բյուզանդական ու քրիստոնեական)։
Նախորդ գրառումներում անդրադարձել ենք սլավոնների մոտ հայտնի մի քանի դիցաբանական կերպարների` Հրե թռչունին (Жар-птица), Ռարոգին, Ռուսալկաներին (Русалка), Դեդ Մոռոզին (Дед мороз), այժմ փորձենք ավելի համակարգված ներկայացնել սլավոնական դիցարանը` սկսելով հենց սլավոն բառի ծագման պատմությունից։
«Սլավոն» բառի ծագումը
«Սլավոն» բառը (ռուս.՝ славяне, ուկր.՝ слов’яни, լեհ.՝ Słowianie) ծագել է հին սլավոներեն slověne կամ slavěne արմատից։ Դրա ծագման վերաբերյալ կան մի քանի վարկածներ, որոնք հիմնվում են լեզվաբանական և պատմական վերլուծությունների վրա։«Խոսք» կամ «Հասկանալի խոսք» (Slovo)
Ամենատարածված վարկածն այն է, որ «սլավոն» բառը կապված է հին սլավոներեն slovo բառի հետ, որը նշանակում է «խոսք» կամ «բառ»։ Այս տեսանկյունից slověne նշանակում է «նրանք, ովքեր խոսում են (մեզ համար) հասկանալի լեզվով»։ Սլավոնները, հավանաբար, իրենց այդպես էին անվանում՝ ընդգծելու իրենց լեզվական միասնությունը և տարբերակելու այլ ժողովուրդներից, օրինակ՝ գերմանական ցեղերից, որոնց նրանք անվանում էին němьci (բառացի՝ «խուլեր» կամ «նրանք, ովքեր չեն խոսում մեր լեզվով», ինչպես ժամանակակից ռուսերեն «немцы»՝ գերմանացիներ)։
Այս վարկածը հաստատվում է նրանով, որ սլավոնական լեզուներն ունեն ընդհանուր արմատ և մինչև օրս մնում են փոխադարձաբար հասկանալի (օրինակ՝ ռուսերեն, ուկրաիներեն, լեհերեն)։
«Փառք» (Slava)
Մեկ այլ վարկած կապում է «սլավոն» բառը slava արմատի հետ, որը նշանակում է «փառք» կամ «հռչակ»։ Այս դեպքում slavěne կարող էր նշանակել «փառապանծ մարդիկ»։
Այս վարկածն ավելի քիչ հավանական է լեզվաբանորեն, բայց ռոմանտիկացված է և հաճախ օգտագործվում է սլավոնական ազգայնական գաղափարախոսություններում։
Տեղանուն կամ գետի անուն
Որոշ հետազոտողներ ենթադրում են, որ «սլավոն» բառը կապված է որոշակի աշխարհագրական անվան հետ, օրինակ՝ Սլովենիայի կամ Ուկրաինայի որոշ գետերի (օրինակ՝ Սլավուտիչ, Դնեպրի հին անվանումը)։ Սակայն այս վարկածը պակաս ընդունված է։
Հունական և լատինական ազդեցություն
Հին հույները և հռոմեացիները սլավոններին անվանում էին Sclaveni կամ Slaveni (բյուզանդական աղբյուրներում՝ 6-րդ դար)։ Այս անվանումը, հավանաբար, փոխառվել է սլավոնների ինքնանվանումից (slověne), բայց կարող է նաև ազդված լինել հարևան ժողովուրդների կողմից։ Որոշ պատմաբաններ կարծում են, որ Sclaveni բառը կապված է «ստրուկ» (slave) բառի հետ՝ հաշվի առնելով, որ սլավոնները հաճախ գերեվարվում էին վաղ միջնադարում։ Սակայն սա վիճելի է և համարվում է ավելի ուշ երևույթ։
Քրիստոնեության ընդունումը (988 թ. Կիևյան Ռուսիայում՝ ուղղափառություն, արևմտյան սլավոնների մոտ՝ կաթոլիկություն) մեծ դեր է խաղացել։ Կիրիլի և Մեթոդիոսի կողմից ստեղծված կյուրեղագիրը դարձավ սլավոնական գրերի հիմքը՝ միավորելով սլավոններին։
Դիցաբանություն
Սլավոնական դիցաբանությունը սլավոն ժողովուրդների նախաքրիստոնեական հավատալիքների, առասպելների և ծեսերի համակարգն է, որն ընդգրկում է նրանց կրոնական, մշակութային և բնապաշտական ընկալումները: Այն ձևավորվել է սլավոնների էթնիկական և մշակութային զարգացման ընթացքում՝ խառնվելով հարևան ժողովուրդների (բալթյան, գերմանական, սկյութա-սարմատական) ազդեցությունների հետ:
Ծագումը և տարածումը
Սլավոնական դիցաբանության ակունքները գալիս են վաղ երկաթի դարից (Ք.ա. I հազարամյակ) և ձևավորվել են սլավոնների նախնիների՝ նախասլավոն ցեղերի միջավայրում:
Դիցաբանությունը խարսխված է հնդեվրոպական ընդհանուր ավանդույթների վրա, նմանություններ ունի բալթյան, գերմանական և իրանական դիցաբանությունների հետ: Կարևոր դեր են խաղացել բնապաշտությունը և նախնիների պաշտամունքը:
Այն տարածվել է Արևելյան, Արևմտյան և Հարավային սլավոնների մեջ՝ յուրաքանչյուր ճյուղում ձեռք բերելով տեղական առանձնահատկություններ:
Ճյուղեր
Սլավոնական դիցաբանությունը բաժանվում է երեք հիմնական ճյուղերի՝ կապված սլավոնների աշխարհագրական բաժանման հետ. Արևելյան սլավոններ (ռուսներ, ուկրաինացիներ, բելառուսներ): Նրանց դիցաբանությունը հարուստ է բնության պաշտամունքով, ինչպես նաև Պերուն, Վելես և Դաժբոգ աստվածներով:
Արևմտյան սլավոններ (լեհեր, չեխեր, սլովակներ): Նրանց դիցաբանությունը պահպանվել է ավելի քիչ, բայց ներառում է Տրիգլավ և Սվյատովիտ աստվածները:
Հարավային սլավոններ (սերբեր, խորվաթներ, սլովեններ): Նրանց դիցաբանությունը խառնվել է բյուզանդական և բալկանյան ավանդույթների հետ, ընդգծվում են ծիսական պարերն ու բանահյուսությունը:
Գրավոր հուշարձաններ
Սլավոնական դիցաբանությունը գրեթե չունի բնիկ գրավոր աղբյուրներ, քանի որ սլավոնները մինչև քրիստոնեության ընդունումը (IX-X դդ.) գրավոր ավանդույթ չունեին: Հիմնական աղբյուրները հետևյալն են`
Քրիստոնեական ժամանակագրություններ:
«Անցյալ ժամանակների պատմություն» (Повести временных лет, XII դ.): Նկարագրում է արևելյան սլավոնների աստվածներին, օրինակ՝ Պերունին և Վելեսին:
Լեհական և չեխական ժամանակագրություններ (օր.՝ Դլուգոշի «Լեհաստանի պատմություն», XV դ.), որոնք նշում են տեղական աստվածների մասին:
Արտասահմանյան աղբյուրներ:
Բյուզանդական, գերմանական և արաբական պատմիչների վկայություններ (օր.՝ Պրոկոպիոս Կեսարացի, Իբն Ֆադլան):
Սաքսոն Գրամատիկի «Դանիացիների գործեր» (Gesta Danorum), որտեղ նկարագրվում են արևմտյան սլավոնների պաշտամունքները:
Բանահյուսություն: Ժողովրդական հեքիաթներ, երգեր, առասպելներ և էպիկական երկեր (օր.՝ «Իգորի զորքի մասին խոսք»), որոնք պահպանել են դիցաբանական տարրեր:
Պաշտամունքային հուշարձանների տեսակները
Սրբավայրեր (капища): Բացօթյա սրբավայրեր՝ սովորաբար անտառներում, բլուրների կամ գետերի մոտ: Դրանք ներառում էին քարե կամ փայտե կուռքեր (идолы)՝ աստվածների պատկերներով: Օրինակ՝ Կիևի Պերունի սրբավայրը, որտեղ կանգնեցված էր Պերունի արձանը՝ արծաթե գլխով և ոսկե բեղերով:
Քարե կոթողներ և խաչմերուկներ: Դրանք հաճախ զարդարված էին խորհրդանիշներով (օր.՝ արևի խաչեր, կենդանիների պատկերներ):
Գերեզմանային կառույցներ: Կապված էին նախնիների պաշտամունքի հետ, օրինակ՝ կուրգանները (թմբեր):
Ծիսական վայրեր: Դաշտեր կամ լճեր, որտեղ անցկացվում էին սեզոնային տոներ (օր.՝ Կուպալայի տոնը):
Տաճարներ: Հազվադեպ էին, բայց հայտնի է Արևմտյան սլավոնների մեջ, օրինակ՝ Արկոնայի Սվյատովիտի տաճարը Ռյուգեն կղզում:
Պերունը մարտնչում է Վելեսի դեմ
Դիցարան
Սլավոնական դիցաբանությունը բնապաշտական է, ընդգծում է բնության ուժերը, սեզոնային ցիկլերը և կենդանիների պաշտամունքը: Այն բաժանվում է երեք մակարդակի.
Բարձրագույն աստվածներ: Կապված երկնքի, ամպրոպի և արևի հետ (օր.՝ Պերուն, Դաժբոգ):
Ցածր աստվածներ և ոգիներ: Կենցաղային և բնության ոգիներ՝ դոմովոյ (տան ոգի), լեշի (անտառի ոգի), ռուսալկա (ջրի ոգի):
Հեքիաթային և դիվային կերպարներ: Բաբա Յագա, Զմեյ Գորինիչ (վիշապ), որոնք խառնվել են բանահյուսության հետ:
Տիեզերքի և աշխարհի ստեղծում
Ժողովրդական բանահյուսությունից, ծեսերից և հնագիտական տվյալներից վերականգնված տեղեկությունները թույլ են տալիս կազմել աշխարհի արարման մասին սլավոնական պատկերացումների ընդհանուր պատկերը։ Սլավոնական ավանդույթներում աշխարհի ստեղծումը հաճախ կապվում է Ռոդի (Род)՝ գերագույն աստծո կամ սկզբնական ստեղծագործ ուժի հետ։ Ռոդը համարվում է ամեն ինչի սկզբնաղբյուրը, ով ստեղծում է տիեզերքը, աստվածներին և կյանքը։ Նա հաճախ ընկալվում է որպես վերացական, ամենակարող էություն, որը մարմնավորում է արարման և ծննդի սկզբունքը։
Ըստ որոշ ավանդույթների՝ սկզբում եղել է քաոս՝ անվերջ խավար կամ ջրային անդունդ։ Ռոդը ծնվել է սկզբնական Ոսկե Ձվից (կամ ստեղծել է այն), որն ընդգրկում էր ամբողջ նյութը և կյանքի ներուժը։ Ձվի ճեղքվելուց հետո առաջացել են երկինքը, երկիրը և ստորին աշխարհը։
Երկնքի և երկրի բաժանումը
Աշխարհի արարումը հաճախ ներառում է երկնքի և երկրի բաժանման գաղափարը, որը կապված է Սվարոգի (երկնքի և դարբնության աստված) հետ։ Որոշ առասպելներում Սվարոգը դարբնում է երկինքը՝ օգտագործելով իր կրակը և մուրճը, և ստեղծում է արևը, աստղերը և տիեզերական կարգը։ Որոշ առասպելներում նշվում է, որ սկզբում աշխարհը ծածկված էր ջրով (նման է այլ դիցաբանությունների ստեղծման առասպելներին)։ Աստվածները, հաճախ Ռոդը կամ Վելեսը (ստորին աշխարհի աստված), բարձրացնում են ցամաքը ծովի հատակից։ Մի առասպելում Վելեսը՝ օձի կերպարանքով, կամ մեկ այլ աստված ջրի խորքերից բերում է հող, որից ստեղծվում է երկիրը։
Կոսմոգոնիա
Կոսմոգոնիան հիմնված է աշխարհի եռամաս կառուցվածքի վրա, որը բնորոշ է սլավոնական մինչքրիստոնեական հավատալիքներին և արտացոլում է նրանց տիեզերքի ընկալումը։ Այս կառուցվածքը սովորաբար բաժանվում է երեք հիմնական մակարդակի՝ Յավ, Պրավ և Նավ։
Պրավ (Правь) — Վերին աշխարհ — Սա աստվածների և հոգևոր էակների բնակավայրն է, որտեղ գերիշխում է կարգն ու օրենքը։ Պրավը համարվում է երկնային ոլորտ, որտեղ ապրում են բարձրագույն աստվածներ, ինչպիսիք են Պերունը (ամպրոպի և պատերազմի աստված) կամ Սվարոգը (երկնքի և կրակի աստված)։ Այն խորհրդանշում է կարգ, ճշմարտություն և աստվածային իշխանություն։
Յավ (Явь) — Իրական աշխարհ —Սա մարդկանց, կենդանիների և բնության աշխարհն է, որտեղ ընթանում է առօրյա կյանքը։ Յավը միջին մակարդակն է, որը կապում է վերին (Պրավ) և ստորին (Նավ) աշխարհները։ Այստեղ մարդիկ փոխգործակցում են բնության և աստվածների հետ՝ պահպանելով հավասարակշռություն։
Նավ (Навь) — Ստորին աշխարհ — Սա մահացածների, հոգիների և ստորերկրյա էակների տիրույթն է։ Նավը կապված է մահվան, խավարի և նախնիների հոգիների հետ։ Այստեղ կարող է գերիշխել Վելեսը՝ ստորին աշխարհի, կախարդանքի և հարստության աստվածը։ Նավը նաև խորհրդանշում է անտեսանելի ուժերն ու առեղծվածային երևույթները։
Այս եռամաս կառուցվածքը հաճախ կապվում է աշխարհի ծառի (Դաշտային ծառ) խորհրդանիշի հետ, որտեղ ծառի ճյուղերը ներկայացնում են Պրավը, կոճղը՝ Յավը, իսկ արմատները՝ Նավը։ Այս ծառը խորհրդանշում է տիեզերքի միասնությունն ու երեք աշխարհների փոխկապվածությունը։
Տոներ, ինչպիսիք են Կուպալան (ամառային արևադարձ) և Կոլյադան (ձմեռային արևադարձ):
Գլխավոր աստվածները
Սվարոգ — համարվում է երկնքի, կրակի և դարբնության աստված։ Նա հաճախ դիտվում է որպես աստվածային դարբին, ով ձևավորում է աշխարհը և կարգ է հաստատում տիեզերքում։ Որոշ ավանդույթներում նրան վերագրում են աշխարհի ստեղծման դերը՝ որպես աստված, ով «դարբնել» է աշխարհը իր կրակով և մուրճով։ Նրա անունը կապվում է սլավոնական свар (կայծ, եռակցում) արմատի հետ, ինչը ցույց է տալիս նրա կապը կրակի և մշակման հետ։ Սվարոգը հաճախ դիտվում է որպես աստվածների հայր, մասնավորապես՝ Պերունի (ամպրոպի աստված) և Դաժբոգի (արևի աստված)։
Պերուն — սլավոնական դիցարանում կենտրոնական աստվածներից մեկն է՝ ամպրոպի, կայծակի, պատերազմի և արդարության աստված։ Նա համարվում է վերին աշխարհի՝ Պրավի գերիշխող աստվածը և սլավոնական աստվածների պանթեոնի առաջնորդներից մեկը։ Պերունի հիմնական խորհրդանիշներն են կայծակը, մուրճը (կամ կացինը) և կաղնին, որը համարվում էր նրա սուրբ ծառը։ Կաղնու անտառները հաճախ օգտագործվում էին Պերունին նվիրված ծեսերի համար։ Նրա խորհրդանիշներից է նաև վեցաթև աստղը (հայտնի որպես «Պերունի աստղ» կամ «ամպրոպի նշան»), որը կապված է պաշտպանության և ուժի հետ։ Կիևյան Ռուսիայում համարվում էր սլավոնների գերագույն աստվածը:
Վելես — Հողի, անասնապահության, առևտրի և հանդերձյալ աշխարհի աստված: Հաճախ պատկերվում է որպես Պերունի հակառակորդ:
Վելեսի հիմնական խորհրդանիշներն են օձը, արջը և եղջյուրը, որոնք կապված են ստորին աշխարհի և բնության վայրի էության հետ։ Նրա խորհրդանիշներից է նաև եռանկյունը կամ ռունանման նշանները, որոնք կապված են կախարդանքի և գիտելիքի հետ։ Նրա սուրբ ծառը համարվում էր եղևնին կամ կեչին։
Դաժբոգ — արևի, բարօրության, հարստության և կյանքի կրող ուժի աստվածն է։ Նա կապված է լույսի, ջերմության և բերքի հետ։ Դաժբոգը համարվում է մարդկանց բարօրության պաշտպան։ Նրան դիմում էին բերքի, առողջության և ընտանեկան բարեկեցության համար։ Նրա դերը կապված է Յավի՝ մարդկային աշխարհի հետ, որտեղ նա օգնում է մարդկանց բարգավաճել։ Դաժբոգը պատկերվում էր որպես արևի անձնավորում, ով ամեն օր ճամփորդում է երկնքով՝ իր կառքով կամ ձիով։ Նրա ճանապարհորդությունը խորհրդանշում է օրվա և գիշերվա ցիկլը։ Դաժբոգի հիմնական խորհրդանիշներն են արևը, ոսկին և կրակը։ Նրա հետ կապված է նաև կոլովրատը (արևային խաչ), որը ներկայացնում է արևի շարժումը և կյանքի ցիկլը։ Ոսկե կամ արևի կերպարով ամուլետները համարվում էին Դաժբոգի խորհրդանիշներ։
Լադա — համարվել է սիրո, գեղեցկության, ընտանիքի, պտղաբերության և ներդաշնակության աստվածուհին։ Լադան հաճախ կապվում է Լելյայի (սիրո և երիտասարդության աստվածուհի) և Լելի (երբեմն համարվում է Լադայի որդին կամ երիտասարդ սիրո աստված) հետ։ Որոշ ավանդույթներում նրանք համարվում են Լադայի երեխաները։
Լադան երբեմն կապվում է նաև Դաժբոգի հետ՝ որպես նրա կին կամ զուգընկեր, քանի որ արևը և պտղաբերությունը սերտորեն կապված էին սլավոնական մշակույթում։
Սվյատովիտ — Արևմտյան սլավոնների պատերազմի և առատության աստված, ուներ չորս դեմք՝ խորհրդանշելով աշխարհի կողմերը:
Մոկոշ — Կանացի աստվածուհի՝ կապված պտղաբերության, հողի և կանանց աշխատանքի հետ:
Տրիգլավ — Արևմտյան սլավոնների եռագլուխ աստված, կապված երկնքի, երկրի և հանդերձյալ աշխարհի հետ:
Յարիլո — Գարնան, պտղաբերության և երիտասարդության աստված:
Սլավոնական հեքիաթների և դիցաբանության ամենահայտնի հերոսներ
Սլավոնական ժողովրդական հեքիաթներն ու դիցաբանությունը հարուստ են վառ կերպարներով, որոնք ներառում են հերոսներ, չարագործներ, կախարդական արարածներ և աստվածներ։ Ահա ամենահայտնիներից մի քանիսը.
1. Հեքիաթների հերոսներ
Իվան արքայազն (Иван-царевич): Սլավոնական հեքիաթների տիպիկ հերոս, հաճախ արքայի կրտսեր որդին, ով ճանապարհորդում է՝ հաղթահարելու փորձություններ, փրկելու արքայադստեր կամ պայքարելու չար ուժերի դեմ (օրինակ՝ Կաշեյի կամ վիշապի)։ Նա խորամանկ է, խիզախ և հաճախ օգնություն է ստանում կախարդական արարածներից։
Վասիլիսա Գեղեցկուհի (Василиса Прекрасная):
Խելացի և գեղեցիկ աղջիկ, ով հաղթահարում է դժվարություններ (օրինակ՝ Բաբա Յագայի փորձությունները)՝ օգտագործելով իր խելքն ու կախարդական առարկաներ։
Իվան Դուրակ (Иван-дурак):
«Հիմար Իվանը»՝ պարզամիտ, բայց բարի և հաջողակ հերոս, ով հաճախ հաղթում է իր անկեղծության և պատահական հաջողության շնորհիվ։
Բաբա Յագա
Բաբա Յագան սլավոնական դիցաբանության ամենահայտնի կերպարներից է՝ ծագումով Ռուսաստանի և Արևելյան Եվրոպայի բանահյուսությունից։
Անվան ծագում: «Բաբա» սլավոնական լեզուներում նշանակում է «տատիկ» կամ «ծեր կին», իսկ «Յագա»-ի ծագումը վիճելի է։ Որոշ գիտնականներ կապում են այն «յեզա» (jeza, սարսափ) կամ «յագնա» (հիվանդություն) բառերի հետ։
Կերպարը հավանաբար ծագել է նախաքրիստոնեական բնության աստվածուհուց՝ կապված կյանքի, մահվան և վերածննդի հետ։ Նա համարվում էր անտառի տիրուհի, որը կառավարում էր կենդանիներին և բնական տարերքները։ Որոշ հետազոտողներ նրան համեմատում են հունական Հեկատեի կամ Պերսեփոնեի հետ։
Նա երկդիմի է՝ կարող է լինել չար կախարդ, որը երեխաներ է ուտում, կամ իմաստուն կին, որն օգնում է հերոսներին (օրինակ՝ «Վասիլիսա Գեղեցկուհին» հեքիաթում)։ Նրա խրճիթը՝ հավի ոտքերի վրա, խորհրդանշում է կապը կենդանի և մեռած աշխարհների միջև։
Բաբա Յագայի առաջին գրավոր հիշատակումը հայտնվում է 1755 թ. Միխայիլ Լոմոնոսովի «Ռուսական քերականություն» գրքում, բայց նա, անկասկած, ավելի վաղ էր գոյություն ունեցել բանավոր ավանդույթներում։
Նրա հավանգը (մորտար) և ցախավելը՝ որպես թռչելու միջոց, ավելացվել են միջնադարում՝ ընդգծելու կախարդական կերպարը, ինչը բնորոշ չէր սկզբնական բնության ոգուն։
Ժամանակակից պատմություններում նա հաճախ միայն չարագործ է՝ կորցնելով իր սկզբնական բարդությունն ու իմաստությունը։
Հավի ոտքերով տնակը և Բաբա Յագան
Հավի ոտքերով տնակը (ռուս.՝ избушка на курьих ножках) սլավոնական ժողովրդական հեքիաթների խորհրդանշական պատկեր է, որը սովորաբար կապված է Բաբա Յագա անունով խորհրդավոր և երկդիմի կերպարի հետ։ Տնակը պատկերվում է որպես փայտե խրճիթ, որը կանգնած է հսկայական հավի ոտքերի վրա։ Այն կարող է շարժվել, պտտվել կամ նույնիսկ «պարել»։ Հեքիաթներում հերոսը սովորաբար մոտենում է տնակին և ասում. «Терем-теремок, повернись к лесу задом, ко мне передом» (Հայերեն՝ «Տնակ-տնակ, անտառին մեջքով դարձիր, ինձ դիմացով»), որից հետո տնակը պտտվում է դեպի նրան։
Տնակը խորհրդանշում է սահմանը ողջերի և մեռյալների աշխարհների միջև։ Այն գտնվում է խիտ անտառում, հաճախ շրջապատված ոսկորներից պատրաստված ցանկապատով, ինչը ակնարկում է դիցաբանական կապը ստորին աշխարհի հետ։ Տնակը կենդանի է թվում և հաճախ գործում է Բաբա Յագայի կամքով։ Այն կարող է պաշտպանել նրան կամ խոչընդոտել հերոսին։
Կաշեյ (Кощей, Կաշչեյ Բեսսմերտնի՝ Кощей Бессмертный, «Անմահ Կաշեյ»)
Սլավոնական ժողովրդական հեքիաթների հայտնի կերպար է, որը սովորաբար ներկայացվում է որպես չար, անմահ կախարդ կամ հակահերոս։ Նա հաճախ հանդես է գալիս որպես հեքիաթի գլխավոր չարագործ, ով առևանգում է արքայադստեր կամ սպառնում է հերոսին։ Կաշեյի կերպարի ծագումը կապված է սլավոնական դիցաբանության հետ։ Նրա անունը, հավանաբար, առաջացել է «кость» (ոսկոր) բառից, ինչը ակնարկում է նրա կմախքային տեսքը։ Որոշ հետազոտողներ կարծում են, որ Կաշեյը կարող է կապված լինել դիցաբանական արարածների հետ, որոնք խորհրդանշում են մահը կամ ստորին աշխարհը։ Կաշեյի անմահությունը կապված է նրա «մահվան» հետ, որը թաքնված է բարդ և խորհրդավոր վայրում, օրինակ՝ ծովի մեջ գտնվող կղզու վրա, տուփի մեջ, ճագարի կամ բադի ներսում գտնվող ձվի ասեղի ծայրում։ Հեքիաթի հերոսը պետք է գտնի և կոտրի այդ ասեղը՝ Կաշեյին հաղթելու համար։
Կաշեյը հաճախ նկարագրվում է որպես նիհար, ոսկրոտ ծերունի՝ սարսափելի արտաքինով։ Նրա անմահությունը նրան դարձնում է խորհրդավոր և վտանգավոր։
Կաշեյի կերպարը հանդիպում է այնպիսի հայտնի ռուսական հեքիաթներում, ինչպիսիք են «Մարիա Մորևնան» կամ «Կաշեյ Բեսսմերտնին»։ Նա հակառակորդ է այնպիսի հերոսների, ինչպիսիք են Իվան արքայազնը։
Կաշեյի կերպարը ոգեշնչել է բազմաթիվ գրողների, նկարիչների և կոմպոզիտորների։ Օրինակ՝ Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովի «Կաշեյ Բեսսմերտնի» օպերան հիմնված է այս կերպարի վրա։
Զմեյ Գորինիչ (Змей Горыныч):
Եռագլուխ վիշապ, որը խորհրդանշում է քաոսը։ Հերոսները, օրինակ՝ Դոբրինյա Նիկիտիչը, պայքարում են նրա դեմ։
Վոդյանոյ (Водяной):
Ջրի ոգի, որը կառավարում է լճերն ու գետերը։ Նա կարող է լինել վտանգավոր կամ օգնող՝ կախված հեքիաթից։
Լեշի (Леший):
Անտառի ոգի, որը պաշտպանում է անտառը և կարող է մոլորեցնել ճանապարհորդներին կամ օգնել նրանց։
Դոմովոյ (Домовой):
Տան ոգի, որը պաշտպանում է ընտանիքը, բայց կարող է նաև չարաճճիություններ անել, եթե նրան չհարգեն։
Էպիկական հերոսները Բիլինաներում
Բիլինաները (ռուս.՝ былины, բառացի՝ «այն, ինչ եղել է») ռուսական ժողովրդական բանահյուսության ժանր են՝ էպիկական երգ-ասքեր, որոնք պատմում են պատմական կամ առասպելական դեպքերի, հերոսների (բոգատիրների) և ժողովրդի կյանքի մասին։ Դրանք սովորաբար կատարվում էին բանավոր՝ երգիչ-պատմողների (սկազիտելներ) կողմից և փոխանցվում էին սերնդեսերունդ։ Բիլինաները համատեղում են պատմական իրադարձություններ, ֆանտաստիկ տարրեր և չափազանցություններ, արտացոլելով սլավոնական մշակույթի արժեքներն ու հավատալիքները։
Բիլինաները ձևավորվել են 11-16-րդ դարերում, հիմնականում Կիևյան Ռուսիայի ժամանակաշրջանում (10-12-րդ դարեր) և հետագա դարերում, երբ Ռուսաստանը բաժանվել էր իշխանությունների։ Դրանք սկզբում բանավոր էին և գրի չէին առնվում։ Բիլինաների առաջին գրավոր ժողովածուն հավաքվել է Ուրալի կազակ Կիրշա Դանիլովի կողմից և հրատարակվել 1804 թվականին՝ «Հին ռուսական բանաստեղծություններ» խորագրով։ Հետագայում բիլինաների հավաքումը շարունակվել է 19-20-րդ դարերում, հատկապես Ռուսաստանի հյուսիսային շրջաններում, որտեղ դրանք լավ էին պահպանվել։
Բիլինաները սկսվում են նախերգանքով (зачин), ավարտվում վերջերգով (концовка), պարունակում են կայուն մակդիրներ, համեմատություններ և չափազանցություններ։ Հորինված են անհանգ ոտանավորով, հաճախ երգային ելևեջով։
Պատմում են բոգատիրների սխրագործությունների, թշնամիների (օրինակ՝ թաթար-մոնղոլների) դեմ պայքարի, կամ առասպելական արարածների (օրինակ՝ Զմեյ Գորինիչի) մասին։
Ամենահայտնի բիլինաները
Բիլինաները բաժանվում են երկու հիմնական ցիկլերի՝ Կիևյան (կապված Կիևյան Ռուսիայի և Վլադիմիր արքայի հետ) և Նովգորոդյան (կապված Նովգորոդի հետ)։ Ահա ամենահայտնիներից մի քանիսը.
«Իլյա Մուրոմեց և Սոլովեյ-Հաշմանը» (Илья Муромец и Соловей-Разбойник)
Բովանդակություն: Իլյա Մուրոմեցը, Կիևյան Ռուսիայի հզոր բոգատիրը, պայքարում է Սոլովեյ-Հաշմանի՝ խորհրդավոր ավազակի դեմ, ով իր սուլոցով կարող է սպանել մարդկանց։ Իլյան հաղթում է նրան և ազատում ճանապարհը դեպի Կիև։
Այս բիլինան ցույց է տալիս Իլյայի ուժն ու խիզախությունը, ինչպես նաև ժողովրդի պաշտպանությունը։
«Դոբրինյա և Զմեյը» (Добрыня и Змей)
Դոբրինյա Նիկիտիչը՝ մեկ այլ հայտնի բոգատիր, պայքարում է եռագլուխ վիշապ Զմեյ Գորինիչի դեմ, փրկում առևանգված մարդկանց, այդ թվում՝ արքայադստեր։
Խորհրդանշում է բարու հաղթանակը չարի նկատմամբ և հերոսի նվիրվածությունը։
«Ալյոշա Պոպովիչ և Տուգարին Զմեևիչը» (Алёша Попович и Тугарин Змей)
Ալյոշա Պոպովիչը, խորամանկ և երիտասարդ բոգատիր, հաղթում է Տուգարին Զմեևիչին՝ հրեշավոր թշնամուն, օգտագործելով իր խելքն ու խիզախությունը։
Ընդգծում է խելքի կարևորությունը ուժի կողքին։
«Սադկո» (Садко)
Նովգորոդյան ցիկլի բիլինա, որը պատմում է Սադկոյի՝ վաճառական և գուսան-երաժիշտի մասին, ով ճանապարհորդում է ծովի արքայի մոտ, հաղթում կախարդական մրցություններում և վերադառնում հարստացած։
Ցույց է տալիս Նովգորոդի առևտրային մշակույթը և երաժշտության ու խելքի ուժը։
«Վոլգա և Միկուլա Սելյանինովիչ» (Вольга и Микула Селянинович)
Պատմում է Վոլգա բոգատիրի և Միկուլա Սելյանինովիչի՝ հզոր գյուղացու հանդիպման մասին։ Միկուլան իր պարզությամբ և ուժով գերազանցում է Վոլգային։ Ընդգծում է ժողովրդի ուժն ու արժանապատվությունը։
Ֆեդոտ Սիչկով, «Պար», 1911
Տոներ
Հին սլավոնների տոները սերտորեն կապված էին բնության ցիկլերի, գյուղատնտեսական աշխատանքների և հեթանոսական հավատալիքների հետ: Նրանց օրացույցը հիմնված էր արևային և լուսնային ցիկլերի վրա, և տոները հաճախ նշվում էին սեզոնային փոփոխությունների կամ աստվածությունների պաշտամունքի հետ կապված:
Կոլյադա (Коляда) – Ձմեռային արևադարձ (դեկտեմբերի վերջ — հունվարի սկիզբ)
Նվիրված էր արևի «վերածննդին» և նոր տարվան: Կոլյադան արևի աստվածության հետ կապված տոն էր, երբ մարդիկ վառում էին խարույկներ, երգում էին կոլյադկի (ավանդական երգեր) և կատարում ծիսակարգեր՝ ապահովելու բերրիություն և բարեկեցություն: Կապված էր նաև նախնիների պաշտամունքի հետ:
Մասլենիցա (Масленица) – Գարնան սկիզբ (փետրվար-մարտ)
Գարնան գալուստը խորհրդանշող տոն, որով ճանապարհում էին ձմռանը: Տոնակատարությունները ներառում էին բլիններ (նրբաբլիթներ) ուտելը, խարույկներ վառելը և խրտվիլակներ այրելը՝ ձմռան խորհրդանիշը: Այն նաև կապված էր բերրիության և նոր կյանքի սկզբի հետ:
Կուպալա (Купала) – Ամառային արևադարձ (հունիսի վերջ — հուլիսի սկիզբ)
Նվիրված էր արևին, կրակին և ջրին: Կուպալայի գիշերը (Иван Купала) մարդիկ վառում էին խարույկներ, ցատկում դրանց վրայով, լողում գետերում և ծաղկեպսակներ գցում ջրի վրա՝ սիրո և բերրիության ծեսերի համար: Կապված էր Կուպալա աստվածության հետ:
Պերունի օր (Перунов день) – Հուլիսի վերջ կամ օգոստոսի սկիզբ
Նվիրված էր Պերունին՝ ամպրոպի և պատերազմի աստծուն: Այս օրը կատարվում էին ծիսակարգեր՝ եղանակի բարեհաճություն և պաշտպանություն խնդրելու համար: Տոնը ներառում էր զոհաբերություններ և մարտական ծեսեր:
Սպաժինկի (Спожинки) կամ Իլյայի օր – Բերքահավաքի տոն (օգոստոս)
Նշվում էր բերքահավաքի ավարտը: Մարդիկ շնորհակալություն էին հայտնում բնության աստվածություններին (օրինակ՝ Մոկոշին՝ բերրիության աստվածուհուն) և կատարում ծիսակարգեր՝ հաջորդ տարվա բերքն ապահովելու համար: Տոնը ներառում էր խնջույքներ և ծաղիկներով զարդարում:
Ռադոնիցա (Радоница) – Գարնանը (ապրիլ-մայիս)
Նվիրված էր մահացածների հիշատակին: Հին սլավոնները այցելում էին գերեզմաններ, կատարում զոհաբերություններ և հիշում իրենց նախնիներին՝ հավատալով, որ նրանց հոգիները կապ ունեն կենդանի աշխարհի հետ:
Վելեսի օր (Велесов день) – Ձմռան կես (փետրվար)
Նվիրված էր Վելեսին՝ անասնապահության, հարստության և ընդհանրապես բնության աստծուն: Այս օրը կատարվում էին ծեսեր՝ անասունների պաշտպանության և բարեկեցության համար:
Այս տոները հիմնականում հեթանոսական ավանդույթների մաս էին կազմում և ժամանակի ընթացքում, քրիստոնեության ընդունումից հետո, մասամբ միախառնվեցին քրիստոնեական տոների հետ (օրինակ՝ Կոլյադան՝ Սուրբ Ծնունդի, Կուպալան՝ Հովհաննես Մկրտչի օրվա հետ):
Տոների ժամկետները կարող էին տարբերվել՝ կախված տարածաշրջանից և օրացույցի առանձնահատկություններից:
Տարբեր սլավոնական ժողովուրդներ (օրինակ՝ արևելյան, արևմտյան կամ հարավային սլավոններ) կարող էին ունենալ նմանատիպ, բայց անվանումով կամ ծեսերով տարբեր տոներ:
Հին սլավոնների թաղման ծեսը
Հին սլավոնների թաղման ծեսերը բազմազան էին և կախված էին տարածաշրջանից, սոցիալական կարգավիճակից, տեղական ավանդույթներից և հեթանոսական հավատալիքներից: Դրանք սերտորեն կապված էին նրանց կրոնական պատկերացումների հետ, մասնավորապես՝ հանդերձյալ կյանքի, նախնիների պաշտամունքի և բնության հետ ներդաշնակության մասին հավատալիքների հետ:
1. Հիմնական ծեսեր և սովորույթներ
Դիակիզում (կրեմացիա)
Հին սլավոնների շրջանում, մինչև քրիստոնեության ընդունումը (9-10-րդ դարեր), ամենատարածված ծեսը դիակիզումն էր: Հանգուցյալին դնում էին խարույկի վրա (ռուս. костёр կամ крада) և այրում: Դա խորհրդանշում էր հոգու ազատումը մարմնից և անցումը դեպի հանդերձյալ աշխարհ: Մոխիրը հաճախ հավաքում էին կավե անոթի մեջ (ուրն) և թաղում կամ պահում սրբավայրերում: Երբեմն մոխիրը ցրում էին բնության մեջ կամ թաղում հատուկ վայրերում, օրինակ՝ գերեզմանոցներում կամ բլրի վրա:
Թաղում
Որոշ դեպքերում, հատկապես ավելի ուշ ժամանակաշրջաններում կամ որոշ ցեղերի մոտ, կիրառվում էր թաղումը: Հանգուցյալին դնում էին փայտե դագաղի մեջ կամ պարզապես փաթաթում կտորով և թաղում գետնի մեջ, հաճախ գլուխը դեպի արևմուտք կամ արևելք:
Գերեզմանաքարեր և կուրգաններ
Հանգուցյալի գերեզմանի վրա հաճախ կառուցվում էին կուրգաններ (բլրակներ), որոնք ծառայում էին որպես հիշատակի վայր: Կուրգանները կարող էին լինել պարզ կամ մեծ՝ կախված հանգուցյալի կարգավիճակից:
Երբեմն գերեզմանի վրա տեղադրում էին քարեր կամ փայտե նշաններ:
2. Զոհաբերություններ և առաջարկներ
Հանգուցյալի հետ գերեզմանում կարող էին դնել իրեր, որոնք կօգնեին նրան հանդերձյալ կյանքում, օրինակ՝ սնունդ, խմիչք, զենքեր, զարդեր կամ կենցաղային իրեր:
Կարևոր անձանց (օրինակ՝ առաջնորդների կամ մարտիկների) թաղման ժամանակ կարող էին զոհաբերել կենդանիներ (ձիեր, անասուններ) կամ, որոշ դեպքերում, նույնիսկ մարդկանց (այս պրակտիկան ավելի հազվադեպ էր և վերաբերում էր վաղ ժամանակաշրջաններին):
Թաղման ծեսերին հաճախ ուղեկցում էին խնջույքներ (тризна), որոնք ներառում էին սնունդ, խմիչք և ծիսական երգեր՝ ի հիշատակ հանգուցյալի:
3. Հոգու մասին հավատալիքներ
Հին սլավոնները հավատում էին, որ հոգին որոշ ժամանակ մնում է կենդանի աշխարհում (սովորաբար 40 օր) և հետո անցնում է Նավ (Навь)՝ հանդերձյալ աշխարհ: Այդ պատճառով կատարվում էին ծեսեր՝ օգնելու հոգուն «անցնել» և չվնասել կենդանիներին:
Թաղման ժամանակ կարևոր էր ճիշտ կատարել ծեսերը, որպեսզի հանգուցյալի հոգին չդառնա չար ոգի (навь կամ упырь):
Նախնիների պաշտամունքը կարևոր էր, և հանգուցյալներին հիշում էին հատուկ օրերին (օրինակ՝ Ռադոնիցայի ժամանակ), երբ նրանց համար սնունդ էին թողնում կամ կատարում զոհաբերություններ:
4. Ծիսական գործողություններ
Լաց և ողբ: Հաճախթաղման ընթացքում կանայք կատարում էին ծիսական ողբ (պրոֆեսիոնալ ողբացողներ՝ плакальщицы), որոնք երգերով ուղեկցում էին հանգուցյալին:
Հագուստ և պատրաստություն: Հանգուցյալին հագցնում էին լավագույն հագուստով, հաճախ սպիտակ կամ ծիսական, և պատրաստում էին մարմինը՝ լվանալով կամ զարդարելով:
Խարույկներ և ծուխ: Դիակիզման ժամանակ ծուխը համարվում էր հոգու՝ դեպի երկինք բարձրանալու խորհրդանիշ:
5. Տարածաշրջանային առանձնահատկություններ
Արևելյան սլավոններ (օրինակ՝ ռուսներ, ուկրաինացիներ): Հաճախ կիրառում էին դիակիզում և կուրգաններ: Ծիսակարգերը ներառում էին Վելեսի կամ այլ աստվածությունների պաշտամունք:
Արևմտյան սլավոններ (օրինակ՝ լեհեր, չեխեր): Որոշ ցեղեր ավելի հակված էին հողաթաղման, և նրանց ծեսերը կարող էին պակաս մոնումենտալ լինել:
Հարավային սլավոններ (օրինակ՝ սերբեր, խորվաթներ): Նրանց ծեսերը կարող էին ներառել ավելի շատ ծաղիկներ և բնության հետ կապված ծիսակարգեր:
6. Քրիստոնեության ազդեցությունը
Քրիստոնեության ընդունումից հետո (10-րդ դարից սկսած) դիակիզումը աստիճանաբար փոխարինվեց հողաթաղմամբ, քանի որ եկեղեցին արգելում էր կրեմացիան: Այնուամենայնիվ, որոշ հեթանոսական ավանդույթներ (օրինակ՝ սնունդ թողնելը կամ հիշատակի օրերը) պահպանվեցին և միախառնվեցին քրիստոնեական ծեսերի հետ (օրինակ՝ Ռադոնիցա):
Հին սլավոնների թաղման ծեսերի մասին տեղեկությունները հիմնականում պահպանվել են հնագիտական գտածոների, ժամանակակիցների գրառումների (օրինակ՝ արաբ ճանապարհորդ Իբն Ֆադլանի) և բանահյուսության միջոցով: Տարբեր ցեղերի միջև կային տարբերություններ, և ծեսերը ժամանակի ընթացքում փոխվում էին: